नाम कर्म
जसे चित्रकार कॅनव्हासवर विविध प्रकारचे रंग, आकार आणि रूप देऊन चित्र तयार करतो, तसेच नाम कर्म आत्म्याला संसारात विशिष्ट शरीर, रंग, रूप, अवयवांची रचना, आवाज, आणि इंद्रियांची संख्या प्रदान करते. शास्त्रांमध्ये या कर्माला चित्रकार असे रूपक दिले आहे.
चित्त-व कुणि-व णामं... ॥२१॥
तेणउदि उत्तर पगडीओ होन्ति णामस्स ॥२६०॥
अर्थ: नाम कर्म हे चित्रकारासारखे असते आणि नाम कर्माच्या एकूण ९३ उत्तर प्रकृती (उप-प्रकार) आहेत.
नाम कर्माचे १४ मुख्य गट व ९३ उत्तर प्रकार (मुख्य वर्गीकरण)
तत्त्वार्थ सूत्राच्या आठव्या अध्यायात नाम कर्माच्या विविध प्रकारांची यादी देणारे मुख्य सूत्र येते:
गतिजातिशरीरांगोपांगनिर्माणबंधनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शनरसगंधवर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासप्रशस्तविहायोगतयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वरसूक्ष्मपर्याप्तस्थिरादेययशस्कीर्तयः सेतराणि तीर्थकरत्वं च ॥११॥
— तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ८, सूत्र ११
1. गति (४): नरकगति, तिर्यंचगति, मनुष्यगति, देवगति.
2. जाति (५): एकेंद्रिय, द्विंद्रिय, त्रींद्रिय, चतुरिंद्रिय, पंचेंद्रिय.
3. शरीर (५):
- औदारिक: मनुष्य व तिर्यंच यांचे स्थूल शरीर.
- वैक्रियिक: देव व नारकी यांचे इच्छेनुसार रूप बदलणारे शरीर.
- आहारक: सिद्ध पुरुषांच्या ऋद्धीने प्रकट होणारे शरीर.
- तैजस: शरीराला तेज व पचनशक्ती देणारे सूक्ष्म शरीर.
- कार्मण: कर्माचे मूळ सूक्ष्म शरीर (जे आत्म्यासोबत शेवटपर्यंत राहते).
5. संस्थान (६): शरीराचा बाह्य आकार (उदा. समचतुरस्त्र - परिपूर्ण प्रमाणशीर आकार, ते हुंडक - बेढब आकार).
6. संहनन (६): हाडांची व सांध्यांची मजबुती (उदा. वज्रर्षभनाराच संहनन - सर्वात मजबूत हाडांची रचना, जी मोक्षासाठी आवश्यक मानली जाते).
7. वर्ण (५), गंध (२), रस (५), स्पर्श (८): शरीराचा रंग (काळा, गोरा इत्यादी), वास, चव आणि स्पर्श (मऊ, कठीण, गरम, थंड).
8. आनुपूर्वी (४): एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जाताना आत्म्याला योग्य दिशेने घेऊन जाणारे कर्म.
9. प्रत्येक/साधारण (२): एका शरीरात एकच आत्मा असणे (प्रत्येक) किंवा एकाच शरीरात अनंतत्त्वाने आत्मे असणे (साधारण - उदा. कांदा, बटाटा इत्यादी वनस्पती).
10. सुभग/दुर्भग (२): सर्वांना प्रिय वाटणारे रूप मिळणे (सुभग) किंवा अप्रिय वाटणे (दुर्भग).
11. सुस्वर/दुःस्वर (२): गोड/मधुर आवाज मिळणे (सुस्वर) किंवा बसलेला/कर्कश आवाज मिळणे (दुःस्वर).
12. यशस्कीर्ती/अपयशस्कीर्ती (२): जगात कीर्ती/प्रसिद्धी मिळणे किंवा अपकीर्ती होणे.
13. तीर्थंकर प्रकृती (१): सर्वात महान पुण्य प्रकृती! ज्याच्या उदयाने आत्मा तीर्थंकर' बनतो आणि धर्मतीर्थाची स्थापना करतो.
नाम कर्माच्या बंधाची कारणे (आस्रव)
आचार्य उमास्वामी यांनी *तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ६, सूत्र २२ व २३)* मध्ये शुभ आणि अशुभ नाम कर्माच्या बंधाची कारणे स्पष्ट केली आहेत:
अशुभ नाम कर्म बंधाची कारणे
कायवाङ्मनःकुटिलत्वमविसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः ॥२२॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ६, सूत्र २२)
अर्थ: मन, वचन आणि कायेची कुटिलता (कपट/बाकडपणा) ठेवणे आणि दुसऱ्याची फसवणूक करणे.
शुभ नाम कर्म बंधाची कारणे
तद्विपरीतं शुभस्य ॥२३॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ६, सूत्र २३)
अर्थ: मन, वचन आणि कायेमध्ये सरळपणा ठेवणे, निष्कपट व्यवहार करणे, शांत व नम्र स्वभाव असणे.
तीर्थंकर नाम कर्माच्या बंधाची कारणे
- १६ भावना (दर्शनविशुद्धी इत्यादी): सर्व जीवांबद्दल करुणामय भाव असणे, जिनेंद्र देवाची निष्काम भक्ती करणे, प्रवचनाची (धर्माची) प्रभावना करणे इत्यादी १६ भावनांचे चिंतन केल्याने सर्वोच्च अशी 'तीर्थंकर प्रकृती' बांधली जाते.
- जेव्हा १४ व्या गुणस्थानाच्या (अयोगकेवली) शेवटी नाम कर्म मुळासकट नष्ट होते, तेव्हा आत्म्याचा 'अमूर्तत्व' हा मूळ गुण प्रकट होतो.
- परिणाम: सिद्ध भगवंतांचे सर्व प्रकारचे स्थूल व सूक्ष्म शरीर नष्ट होते. ते अमूर्त (आकाररहित/शरीररहित) होऊन केवळ शुद्ध चेतन स्वरूपात कायमस्वरूपी स्थित राहतात.
आगम ग्रंथ संदर्भ
चित्त-व कुणि-व णामं... ॥२१॥ तेणउदि उत्तर पगडीओ होन्ति णामस्स ॥२६०॥
गोम्मटसार कर्मकांडगतिजातिशरीरांगोपांगनिर्माणबंधनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शनरसगंधवर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासप्रशस्तविहायोगतयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वरसूक्ष्मपर्याप्तस्थिरादेययशस्कीर्तयः सेतराणि तीर्थकरत्वं च ॥११॥
तत्त्वार्थसूत्रकायवाङ्मनःकुटिलत्वमविसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः ॥२२॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ६, सूत्र २२)
तत्त्वार्थसूत्रतद्विपरीतं शुभस्य ॥२३॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ६, सूत्र २३)
तत्त्वार्थसूत्र