क्षीणमोह गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात सर्व मोहनीय कर्मांचा (कषायांचा) पूर्णपणे क्षय (नाश) झालेला असतो, ज्यामुळे आत्मा अत्यंत निर्मळ, वीतरागी आणि निष्कषाय बनतो, त्याला 'क्षीणमोह गुणस्थान' म्हणतात.

दहाव्या (सूक्ष्मसांपराय) गुणस्थानात उरलेल्या अत्यंत सूक्ष्म लोभ कषायाचा क्षपक श्रेणीद्वारे पूर्णपणे नाश (क्षय) केल्यानंतर मुनी या १२ व्या गुणस्थानात प्रवेश करतात. हे गुणस्थान केवलज्ञान (सर्वज्ञता) प्राप्तीचा थेट दरवाजा मानले जाते.
क्षीण + मोह = क्षीणमोह.
क्षीण: मुळासकट नष्ट झालेला, समूळ क्षय झालेला.
मोह: सर्व प्रकारची मोहनीय कर्मे (२८ प्रकृती - दर्शनमोहनीय व चारित्रमोहनीय दोन्ही).

        अिस्सेसखीणमोहो अिस्सेसगुणेहिं संजुदो संदो।
        खीणमोहो त्ति भणिदो जिणवरवसहेहिं णििद्दट्ठो॥ -- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ६४
अर्थ: ज्या गुणस्थानात मोहनीय कर्माचा पूर्णपणे (अशेष) क्षय झाला आहे आणि जो सर्व आत्मिक गुणांनी समृद्ध झाला आहे, त्याला जिनेन्द्र भगवंतांनी 'क्षीणमोह' म्हटले आहे.
दृष्टांत:
जसे कपड्यावरील किंवा भांड्यावरील डाग साबणाने धुऊन पूर्णपणे नष्ट केला जातो आणि तो पुन्हा कधीही वर येत नाही; किंवा जसे पाण्यातील गाळ केवळ खाली न बसवता गाळून बाहेर फेकून दिला जातो, तशी ही कर्मांच्या क्षयाची पूर्ण शुद्ध अवस्था आहे.

या गुणस्थानातील मुख्य कार्ये व वैशिष्ट्ये

• द्विचरम व चरम समय (अंतिम क्षण):
• द्विचरम समय (शेवटच्या आधीचा क्षण): या क्षणी मुनी निद्रा (झोप) आणि प्रचला या उरलेल्या दोन प्रकृतींचा पूर्ण नाश करतात.
• चरम समय (अंतिम क्षण): या क्षणी मुनी ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, आणि अंतराय या उरलेल्या तिन्ही घाती कर्मांचा युगपत् (एकाच वेळी) समूळ नाश करतात.
• कालावधी: याचा काळ अत्यंत सूक्ष्म म्हणजे फक्त १ अंतर्मुहूर्त असतो.
• अविनाशी मार्ग: या गुणस्थानात पोहोचलेला मुनी अंतर्मुहूर्तात उरलेली सर्व घाती कर्मे नष्ट करून थेट १३ व्या (सयोगकेवली - अरिहंत) गुणस्थानात प्रवेश करतो आणि सर्वज्ञ बनतो.

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: क्षपक श्रेणी हा एकमार्गी (एकदिशिक) मार्ग आहे - यातून मागे फिरणे अशक्य आहे, उपशम श्रेणीच्या विपरीत. मोहनीय कर्माच्या नाशानंतर लगेचच ज्ञानावरणीय-दर्शनावरणीय-अंतराय या तिन्ही घातिया कर्मांचाही नाश घडून येतो.

संवर-निर्जरा: या गुणस्थानाच्या अंती चार घातिया कर्मांचा संपूर्ण क्षय होऊन जीवाला केवलज्ञान व केवलदर्शन प्राप्त होते - हा निर्जरेचा परमोच्च बिंदू आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर: ११ वे गुणस्थान ही तात्पुरती शांतता (दबलेले कर्म) आहे, तर १२ वे गुणस्थान ही कायमस्वरूपी मुक्तीची (नष्ट झालेले कर्म) ती अंतिम पायरी आहे जिथून आत्मा पुढील क्षणी सर्वज्ञ (केवली) बनतो.

अिस्सेसखीणमोहो अिस्सेसगुणेहिं संजुदो संदो। खीणमोहो त्ति भणिदो जिणवरवसहेहिं णििद्दट्ठो॥ -- गाथा ६४

क्षपणासार