मोहनीय कर्म
मोहनीय कर्म हे सर्वात शक्तीशाली, मुख्य आणि घातक कर्म प्रकृती मानली जाते. याला जैन शास्त्रांमध्ये कर्म राजा किंवा सर्व कर्मांचा सेनापती म्हटले गेले आहे.
मिच्छत्तासिद्धीकरं सम्मत्तगुणाण वारयं एदं।
मोहमयं मदिरा-व य जेण जिणो मोहणिज्झं तु ॥ — द्रव्यसंग्रह, गाथा ३३
अर्थ: ज्याप्रमाणे दारू (मदिरा) प्यालेला माणूस हिता-अहिताचा विवेक गमावतो, त्याचप्रमाणे जे कर्म आत्म्यामध्ये मिथ्यात्व (अज्ञान/भ्रम) निर्माण करून आत्म्याच्या 'सम्यक्त्व' (सच्ची श्रद्धा) आणि 'चारित्र' (शुद्ध आचरण) गुणावर पडदा टाकते, त्याला मोहनीय कर्म म्हणतात.
मोहमयं मदिरा-व य जेण जिणो मोहणिज्झं तु ॥ — द्रव्यसंग्रह, गाथा ३३
अर्थ: ज्याप्रमाणे दारू (मदिरा) प्यालेला माणूस हिता-अहिताचा विवेक गमावतो, त्याचप्रमाणे जे कर्म आत्म्यामध्ये मिथ्यात्व (अज्ञान/भ्रम) निर्माण करून आत्म्याच्या 'सम्यक्त्व' (सच्ची श्रद्धा) आणि 'चारित्र' (शुद्ध आचरण) गुणावर पडदा टाकते, त्याला मोहनीय कर्म म्हणतात.
मोहनीय कर्माचे २८ उत्तर प्रकार (विभागणी)
दृक्चारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विषोडशभेदः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषाया
हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुंनपुंसकवेदाः
क्रोधमानमायालोभाश्चानन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानासं
ज्वलनविकल्पाश्चैकशः ॥९॥
— *तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ८, सूत्र ९
मोहनीय कर्माचे मुख्य २ भाग पडतात:
चारित्र मोहनीयचे दोन उप-विभाग पडतात: १६ कषाय आणि ९ नोकषाय
अ) १६ कषाय (४ कषाय × ४ तीव्रता):
४ कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ) यांच्या ४ पातळ्यांनुसार १६ प्रकार बनतात:
— *तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ८, सूत्र ९
मोहनीय कर्माचे मुख्य २ भाग पडतात:
- दर्शन मोहनीय (३ प्रकार): आत्म्याच्या श्रद्धेला दूषित करणारे.
- चारित्र मोहनीय (२५ प्रकार): आत्म्याच्या आचरणाला (चारित्राला) दूषित करणारे.
- मिथ्यात्व मोहनीय: देवांवर, शास्त्रांवर, गुरूंवर आणि आत्मतत्त्वावर पूर्णपणे अविश्वास असणे. असत्याला सत्य आणि सत्याला असत्य मानणे.
- सम्यङ्मिथ्यात्व (मिश्र): जसे दही आणि गूळ एकत्र केल्यावर तिसरीच चव येते, तसे सत्य आणि असत्याचे मिश्र विचार मनात असणे.
- सम्यक्त्व मोहनीय: आत्म्याला सम्यग्दर्शन (शुद्ध श्रद्धा) तर असते, परंतु त्यात चल, मल आणि अगाढ हे सूक्ष्म दोष निर्माण होतात.
चारित्र मोहनीयचे दोन उप-विभाग पडतात: १६ कषाय आणि ९ नोकषाय
अ) १६ कषाय (४ कषाय × ४ तीव्रता):
४ कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ) यांच्या ४ पातळ्यांनुसार १६ प्रकार बनतात:
- अनंतानुबंधी (४): सम्यग्दर्शन प्रकट होऊ न देणारा तीव्र कषाय (दगडावरील रेषेसारखा). नरक गती किंवा अनंत संसार कारणीभूत
- अप्रत्याख्यानावरण (४): लहान व्रते (श्रावकाचे नियम/अणुव्रते) घेऊ न देणारा कषाय (मातीतील रेषेसारखा). तिर्यंच गती (प्राणी/पक्षी) कारणीभूत
- प्रत्याख्यानावरण (४): महाव्रते (मुनिदीक्षा) घेऊ न देणारा कषाय ( वाळूतील रेषेसारखा). मनुष्य गती कारणीभूत
- संज्वलन (४): मुनिराजांच्या परिपूर्ण चारित्रात सूक्ष्म अडथळा आणणारा कषाय (पाण्यातील रेषेसारखा). देव गती (यथाख्यात चारित्र्याच्या आधी) कारणीभूत
ब) ९ नोकषाय (ईषत् कषाय - कषायांना मदत करणारे):
- हास्य: निष्कारण किंवा दुसऱ्याची थट्टा-मस्करी हसणे.
- रती: असत्य किंवा पापाच्या कार्यात आनंद वाटणे.
- अरती: संयम, धर्मध्यान किंवा स्वाध्यायात कंटाळा/उदासीनता वाटणे.
- शोक: प्रिय व्यक्ती किंवा वस्तू गमावल्यावर तीव्र दुःख करणे.
- भय: ७ प्रकारचे भय (इहलोक, परलोक, मरण, वेदना इत्यादी) बाळगणे.
- जुगुप्सा: ग्लानी, तिरस्कार किंवा किळस वाटणे.
- स्त्रीवेद: स्त्रीभावाची वासना असणे.
- पुंवेद: पुरुषभावाची वासना असणे.
- नपुंसकवेद: दोन्ही प्रकारची तीव्र कामवासना असणे.
मिच्छं मिस्सं सम्मं सोळस कोहादियो णवणोकसाया।
अट््ठावीस-विहाणं मोहणिज्झस्स पयडीओ ॥२६३॥ — गोम्मटसार जीवकांड, गाथा २६३
अर्थ: मिथ्यात्व, मिश्र (सम्यङ्मिथ्यात्व), सम्यक्त्व या ३ दर्शन मोहनीय; १६ क्रोधादी कषाय आणि ९ नोकषाय; अशा मिळून मोहनीय कर्माच्या एकूण २८ प्रकृती आहेत.
मोहनीय कर्म का सर्वात भयंकर मानले जाते?
मोहनीय कर्म हे आत्म्याच्या सम्यक्त्व (श्रद्धा) आणि चारित्र्य (आचरण) या गुणांचा नाश करणारे सर्वात मोठे घाती कर्म आहे. मुनिराज जेव्हा १० व्या गुणस्थानाच्या (सूक्ष्मसांपराय) शेवटी या मोहनीय कर्माचा मुळासकट नाश करतात, तेव्हा अवघ्या काही क्षणांत उरलेली ३ घाती कर्मे नष्ट होऊन आत्म्याला केवलज्ञान (अरिहंत पद) प्राप्त होते.
अट््ठावीस-विहाणं मोहणिज्झस्स पयडीओ ॥२६३॥ — गोम्मटसार जीवकांड, गाथा २६३
अर्थ: मिथ्यात्व, मिश्र (सम्यङ्मिथ्यात्व), सम्यक्त्व या ३ दर्शन मोहनीय; १६ क्रोधादी कषाय आणि ९ नोकषाय; अशा मिळून मोहनीय कर्माच्या एकूण २८ प्रकृती आहेत.
मोहनीय कर्म का सर्वात भयंकर मानले जाते?
- सर्व कर्मांचा राजा: जोपर्यंत मोहनीय कर्म उदयाला असते, तोपर्यंत ज्ञानावरणीय आणि दर्शनावरणीय कर्मे आत्म्याला पूर्ण ज्ञानी बनू देत नाहीत.
- संसाराचे मूळ: राग, द्वेष आणि कषाय हे नवीन कर्म बंधाचे मुख्य कारण आहेत आणि ते सर्व मोहनीय कर्मामुळेच उत्पन्न होतात.
- मुक्तीची पहिली पायरी: मोक्ष मार्गात जेव्हा साधक मोहनीय कर्माचा नाश (उपशम किंवा क्षय) करतो, तेव्हाच त्याला सम्यग्दर्शन प्राप्त होते आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा होतो.
मोहनीय कर्म हे आत्म्याच्या सम्यक्त्व (श्रद्धा) आणि चारित्र्य (आचरण) या गुणांचा नाश करणारे सर्वात मोठे घाती कर्म आहे. मुनिराज जेव्हा १० व्या गुणस्थानाच्या (सूक्ष्मसांपराय) शेवटी या मोहनीय कर्माचा मुळासकट नाश करतात, तेव्हा अवघ्या काही क्षणांत उरलेली ३ घाती कर्मे नष्ट होऊन आत्म्याला केवलज्ञान (अरिहंत पद) प्राप्त होते.
आगम ग्रंथ संदर्भ
मिच्छत्तासिद्धीकरं सम्मत्तगुणाण वारयं एदं। मोहमयं मदिरा-व य जेण जिणो मोहणिज्झं तु ॥३३
द्रव्यसंग्रहदृक्चारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विषोडशभेदः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषाया हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुंनपुंसकवेदाः क्रोधमानमायालोभाश्चानन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानासं ज्वलनविकल्पाश्चैकशः ॥९॥
तत्त्वार्थसूत्रमिच्छं मिस्सं सम्मं सोळस कोहादियो णवणोकसाया। अट््ठावीस-विहाणं मोहणिज्झस्स पयडीओ ॥२६३॥
गोम्मटसार जीवकांडसंबंधित विषय
मोहनीय कर्माचा नाश कसा करावा
मोहनीय कर्म नष्ट करण्याचा सर्वात पहिला आणि सोपा मार्ग म्हणजे मी शरीर नसून शुद्ध ज्ञानमयी आत्मा आहे या विचाराची सवय करणे. जेव्हा वस्तूंवरील आणि व्यक्तींवरील ममता (माझेपणा) संपते, तेव्हा मोहनीय कर्म स्वयंचलितपणे कमजोर होऊन नष्ट होते.