मिथ्यात्व गुणस्थान

मिथ्यात्व गुणस्थान हे १४ गुणस्थानांपैकी पहिले आणि सर्वात अशुद्ध गुणस्थान मानले जाते. संसारी जीवाच्या अनादी संसाराचे आणि दुःखाचे मूळ कारण हेच गुणस्थान आहे.

मिथ्यात्व म्हणजे काय?

• 'मिथ्या' म्हणजे असत्य किंवा चुकीचे, आणि 'त्व' म्हणजे भाव.
• व्याख्या: वस्तूच्या किंवा आत्म्याच्या मूळ स्वभावाला सोडून त्याला विपरीत (चुकीच्या) रूपात मानण्याच्या परिणामाला किंवा भावाला मिथ्यात्व म्हणतात.

• पुरुषार्थसिद्ध्युपाय (आचार्य अमृतचंद्र) यात स्पष्ट केले आहे की, मिथ्यात्व हा सर्व पापांचा आणि कर्मांचा राजा (शिरोमणी) आहे. मिथ्यात्व नष्ट झाल्याशिवाय आत्मिक शांती किंवा मोक्ष संभवत नाही.

मिथ्यात्वाचे ३ मुख्य प्रकार: आगम ग्रंथांनुसार मिथ्यात्वाचे ३ मुख्य प्रकार पडतात:

• गृहीत मिथ्यात्व: या जन्मात कुदेव, कुगुरू आणि कुशास्त्रांचे सेवन करून किंवा चुकीच्या उपदेशाने शिकलेले मिथ्यात्व.
• अगृहीत मिथ्यात्व: जे कोणत्याही उपदेशाशिवाय अनादी काळापासून जीवाच्या सोबत आहे (उदा. शरीरालाच आत्मा मानणे, इंद्रिय सुखातच आनंद मानणे).
• अव्यक्त मिथ्यात्व: एकेंद्रिय किंवा सूक्ष्म जीवांमध्ये असणारे, जे उघडपणे व्यक्त होत नाही पण अंतरंगात विद्यमान असते.

मिथ्यात्व गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• मिथ्यात्व कर्माच्या (दर्शनमोहनीय कर्माची एक प्रकृती) उदयामुळे जीवाला सप्ततत्त्व, नऊ पदार्थ किंवा षड्द्रव्यांविषयी योग्य श्रद्धान होत नाही किंवा विपरीत श्रद्धान होते,
• विपरीत श्रद्धा: देव, शास्त्र आणि गुरू यांच्या खऱ्या स्वभावाला न ओळखणे.
• अनादी बंध: सर्व संसारी जीव अनादी काळापासून याच गुणस्थानात जन्माला येतात (काही जीव सम्यक्त्व प्राप्त करून पुढे जातात, तर काही यातच राहतात).
• अज्ञानावस्था: या गुणस्थानात असणाऱ्या ज्ञानाला 'ज्ञान' न म्हणता कुज्ञान' (कुमती, कुश्रुत, कुअवधी) म्हटले जाते, कारण त्याचा पायाच मिथ्या श्रद्धेवर आधारित असतो.
• कषायांची तीव्रता: यात अनंतानुबंधी कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ) यांचा तीव्र उदय असतो, जो आत्म्याला अनंत संसारात भटकवत ठेवतो.

मिथ्यात्व गुणस्थानातील तांत्रिक/गणितीय पैलू

• लेश्या: यात सर्व ६ लेश्या (कृष्ण, नील, कापोत, तेजो, पद्म, शुक्ल) असू शकतात.
• मार्गणा आणि जीवसमास: एकेंद्रिय जीवापासून ते पंचेंद्रिय असंज्ञी-संज्ञी जीवांपर्यंत सर्व प्रकारचे अज्ञानी जीव या गुणस्थानात आढळतात.
• आयुष्य बंध: या गुणस्थानात असतानाच जीव नरक गती आणि तिर्यंच गतीचे (पशू-पक्षी) तीव्र पाप-आयुष्य बांधू शकतो.

मिथ्यात्व गुणस्थानात काय घडते: 

• या अवस्थेत जीवाला आत्मा-अनात्मा, हित-अहित यांचा विवेकच नसतो. 
• तो कुदेव-कुगुरू-कुधर्म यांनाच खरे मानून त्यांच्यावर श्रद्धा ठेवतो. 
• एकेंद्रियापासून पंचेंद्रियापर्यंत सर्व संसारी जीव प्रारंभी याच अवस्थेत असतात.

मिथ्यात्व गुणस्थानात येण्याचे कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: 

• मिथ्यात्व, अविरति, प्रमाद, कषाय व योग हे पाचही बंधहेतू (बंधाची कारणे) या अवस्थेत पूर्णपणे कार्यरत असतात, त्यामुळे कर्मबंध सर्वाधिक तीव्र स्वरूपात होतो. अनंतानुबंधी कषायांचाही येथे पूर्ण उदय असतो.

मिथ्यात्व गुणस्थानात संवर-निर्जरा: 

• मिथ्यात्व अवस्थेत संवर नाममात्रही नसतो - उलट सर्वाधिक आस्रव (कर्मांचे आगमन) होत असते. 
• काही मंद कषाय असलेले भव्य जीव अकामनिर्जरेने (अनिच्छेने घडणाऱ्या निर्जरेने) पुण्यबंध करू शकतात, पण खरी सम्यक् निर्जरा या अवस्थेत शक्य नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर: मिथ्यात्व हे आत्म्याच्या अज्ञानाची आणि संसारातील भटकंतीची सर्वात पहिली पायरी आहे. जेव्हा जीव 'भेदविज्ञान' करून आत्मा आणि शरीर वेगळे मानतो, तेव्हा तो या पहिल्या गुणस्थानातून बाहेर पडून चौथ्या (सम्यग्दर्शन) गुणस्थानात प्रवेश करतो.

धम्ममधम्मं जीवं अजीवं ता एव मण्णदे सो उ। दसणावरणुद्देण य मिच्छत्तमणिट्ठसद्दहो॥ गाथा १३

षट्खंडागम - जीवस्थान

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय १, सूत्र २-३