अविरत सम्यक्त्व गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात जीवाच्या अंतरंगात अनंतानुबंधी ४ कषाय आणि दर्शन मोहनीय कर्माच्या ३ प्रकृतींचा (मिथ्यात्व, सम्यग्मिथ्यात्व, सम्यक्त्व प्रकृती) उपशम, क्षय किंवा क्षयोपशम झाल्याने त्याला यथार्थ श्रद्धान (सम्यग्दर्शन) प्राप्त होते; परंतु परंतु चारित्र्याचा (संयमाचा) अभाव असतो (अप्रत्याख्यानावरण कषायाच्या उदयामुळे तो अद्याप कोणतेही अणुव्रत वा महाव्रत पाळू शकत नाही), म्हणून त्याला 'अविरत' सम्यग्दृष्टी म्हणतात.
         सद्दहदि जिणप्रणीदं सत्तत्थं णवपयत्थहेदूहिं।
         तस्सेव य सम्मत्तं जदि वि य असंजिदो होदि॥ -- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा २८
अर्थ: जो जीव जिनेन्द्र भगवंतांनी सांगितलेल्या तत्त्वांवर आणि पदार्थांवर गाढ विश्वास ठेवतो, तो संयमरहित (अविरत) असला तरीही आगमात त्याला 'सम्यग्दृष्टी' म्हटले आहे.

जसे एखाद्या व्यक्तीला रोगाची (संसाराची) आणि त्याच्या औषधाची (धर्माची) १००% खात्री पटली आहे, पण आळसामुळे किंवा परिस्थितीमुळे ती अजून प्रत्यक्ष औषध घ्यायला (व्रत पाळायला) सुरुवात करत नाही.

अविरत सम्यक्त्व गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• तत्त्वावर अचल श्रद्धा: देव, शास्त्र, गुरू आणि नवतत्त्वांवर (जीव, अजीव, आस्रव, बंध, संवर, निर्जरा, मोक्ष) निर्दोष विश्वास असतो.
• सच्ची दृष्टी (सम्यक् ज्ञान): या गुणस्थानात पोहोचताच जीवाचे पूर्वीचे 'कुज्ञान' बदलून सम्यग्ज्ञान बनते (मती ज्ञान व श्रुत ज्ञान सम्यक् होतात).
• राग-द्वेषाची घट: अनंतानुबंधी कषायांचा अभाव असल्यामुळे संसाराविषयी, विषयांबद्दल तीव्र आसक्ती कमी होते; जरी बाह्य रूपात तो गृहस्थ किंवा भोगी दिसत असला तरी अंतरंगात तो अलिप्त असतो.
• संसार सीमित होणे: या गुणस्थानात आल्यावर जीवाची संसारातील भटकंती सीमित होते. क्षायिक सम्यग्दृष्टी जीव जास्तीत जास्त ३-४ भवांत मोक्षास जातो.

कोणत्या गतीतील जीव यात असतात?

• चारही गतींमधील जीव या गुणस्थानात असू शकतात:
• देव आणि नारकी: हे जीव कधीही ५ व्या किंवा ६ व्या गुणस्थानात (संयमात) जाऊ शकत नाहीत. त्यामुळे सम्यग्दृष्टी असलेले सर्व देव आणि नारकी जीव याच ४ थ्या गुणस्थानात असतात.
• तिर्यंच (पशू-पक्षी): सम्यग्दृष्टी असलेले असंयमी पशू-पक्षी.
• मनुष्य: व्रतनियम न घेतलेले सम्यग्दृष्टी गृहस्थ (उदा. चक्रवर्ती, राजा इत्यादी).

सम्यग्दर्शन प्राप्तीचे ३ प्रकार (याच गुणस्थानात)

• हे गुणस्थान मोक्षमार्गावरील पहिले ठोस पाऊल मानले जाते. 
• याच गुणस्थानापासून दर्शनमोहनीय कर्माच्या क्षयासाठी उपशम श्रेणी व क्षपक श्रेणी या दोन्ही श्रेणींचा आरंभबिंदू मानला जातो.. ह्या गुणस्थानात सम्यक्त्व ३ मार्गांनी प्राप्त होते:
• औपशमिक सम्यक्त्व: कर्मांना काही काळासाठी शांत/दाबून (शांत पाण्यातील गाळाप्रमाणे) प्राप्त झालेले (कालावधी: अंतर्मुहूर्त).
• क्षायोपशमिक (वेदक) सम्यक्त्व: कर्मांचा काही अंशी क्षय व उपशम होऊन प्राप्त झालेले.
• क्षायिक सम्यक्त्व: कर्माचा समूळ नाश (क्षय) करून प्राप्त झालेले, जे कधीही नष्ट होत नाही (मोक्ष निश्चित).

थोडक्यात सांगायचे तर: 

चौथे गुणस्थान म्हणजे 'श्रद्धा बदलली आहे, पण आचरण अजून बदलायचे आहे' अशी अवस्था. ही अवस्था आत्म्याच्या मुक्तीचा पाया मानली जाते.

सद्दहदि जिणप्रणीदं सत्तत्थं णवपयत्थहेदूहिं। तस्सेव य सम्मत्तं जदि वि य असंजिदो होदि॥ गाथा २८

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय १, सूत्र १-२

लब्धिसार