देशविरत गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात अप्रत्याख्यानावरण कषायांचा (क्रोध, मान, माया, लोभ) क्षयोपशम होतो, ज्यामुळे जीवाला स्थूल (मोठ्या) हिंसा व पापांचा त्याग करण्याची शक्ती मिळते; परंतु प्रत्याख्यानावरण कषायांचा उदय असल्याने तो संपूर्ण त्याग (मुनी अवस्था) करू शकत नाही, त्याला 'देशविरत गुणस्थान' म्हणतात.

चौथ्या गुणस्थानात श्रद्धेचा पाया पक्का झाल्यानंतर, या गुणस्थानात जीव चरित्राच्या (आचरणाच्या) क्षेत्रात पहिले पाऊल ठेवतो.
        जस्साणुव्वदगहणं पडिमाओ पंच चेव वदाणि।
        सो देसविरदो त्ति य भणिदो जिणवरिंदिहिं॥-- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ३०
अर्थ: ज्या जीवाने जिनेन्द्र देवांच्या उपदेशानुसार अणुव्रते, गुणव्रते, शिक्षाव्रते व प्रतिमा धारण केल्या आहेत, त्याला 'देशविरत' म्हटले आहे.

दृष्टांत:
जसे एखाद्या व्यक्तीला पूर्णपणे उपवास (मुनी धर्म) करणे शक्य नसले, तरी ती १ वेळ अल्पाहार किंवा १ वेळ भोजन करून नियम पाळते; तशी ही आंशिक संयमाची अवस्था आहे.

या गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे व अधिकार

• श्रावक/गृहस्थाची भूमिका: हे गुणस्थान उत्कृष्ट गृहस्थाचे (श्रावकाचे) असते.
• १२ व्रतांचे पालन: या गुणस्थानात जीव ५ अणुव्रते (अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य, परिग्रह परिमाण), ३ गुणव्रते आणि ४ शिक्षाव्रते अशा १२ श्रावकांची व्रते अंगीकारतो व नियमपूर्वक पालन करतो. संपूर्ण संयम (महाव्रत) मात्र अद्याप शक्य नसतो.
• ११ प्रतिमा (अध्यात्मिक पायऱ्या): या गुणस्थानात श्रावकाच्या परिणामांच्या विशुद्धीनुसार दर्शन प्रतिमा ते क्षुल्लक/इल्लक प्रतिमेपर्यंतच्या ११ पायऱ्या असतात.

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: प्रत्याख्यानावरण कषायाच्या उदयामुळे पूर्ण संयम अशक्य राहतो, परंतु अप्रत्याख्यानावरण कषायाचा उपशम/क्षयोपशम झाल्याने आंशिक विरति शक्य होते. यामुळे अविरति हा बंधहेतू आंशिक स्वरूपात कमी होतो.

संवर-निर्जरा: व्रतपालनामुळे नवीन कर्मास्रव आंशिक प्रमाणात रोखला जातो (आंशिक संवर) आणि तप-व्रतांमुळे निर्जराही वाढते. श्रावकाच्या अकरा प्रतिमांचे (श्रेण्यांचे) क्रमिक पालन याच गुणस्थानात होते, ज्याद्वारे संवर-निर्जरा उत्तरोत्तर वाढत जातात.

कोणत्या गतीतील जीव यात जाऊ शकतात?

• केवळ मनुष्य आणि तिर्यंच (पशू-पक्षी):
• मनुष्य: व्रतांचे व नियमांचे पालन करणारे श्रावक-श्राविका.
• तिर्यंच (पशू-पक्षी): आश्चर्यकारक वाटले तरी संज्ञी पंचेंद्रिय पशू-पक्षी (उदा. सिंह, हत्ती, सर्प इ.) देखील आपल्या मर्यादेत (अन्नत्याग, अहिंसा भाव ठेवून) ५ व्या गुणस्थानाचा (देशसंयमाचा) लाभ घेऊ शकतात.
• देव आणि नारकी: देव व नारकी जीवात कर्माच्या रचनेमुळे संयमाचा अभाव असतो, त्यामुळे ते या गुणस्थानात जाऊ शकत नाहीत.

थोडक्यात सांगायचे तर: चौथे गुणस्थान ही 'सच्ची श्रद्धा' (सम्यग्दर्शन) आहे, तर पाचवे गुणस्थान हा 'सच्चा गृहस्थ धर्म' (श्रावक धर्म) आहे. येथूनच आत्म्याच्या पूर्ण त्यागाची (मुनी धर्माची) पूर्वतयारी सुरू होते.

जस्साणुव्वदगहणं पडिमाओ पंच चेव वदाणि। सो देसविरदो त्ति य भणिदो जिणवरिंदिहिं॥गाथा ३०

रत्नकरंड श्रावकाचार

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय ७