आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती

आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती हे दिगंबर जैन परंपरेतील अत्यंत महान आणि प्रभावशाली तत्त्वज्ञ, गणितज्ञ आणि महान ग्रंथकार मानले जातात. इ.स.च्या १० व्या शतकात होऊन गेलेल्या या आचार्यांनी जैन न्याय, करुणा आणि कर्म सिद्धांतावर अतिशय सखोल साहित्य निर्माण केले.

त्यांच्याबद्दलची मुख्य माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

सिद्धांतचक्रवर्ती' पदवी : 'सिद्धांतचक्रवर्ती' या शब्दाचा अर्थ 'जैन सिद्धांतांचे सर्वोच्च सम्राट किंवा अधिपती' असा होतो. जैन आगमातील आणि कषायप्राभृत, षट्खंडागम यांसारख्या अतिशय कठीण ग्रंथांचे संपूर्ण सार काढून त्यांनी ते सर्वसामान्यांना आणि अभ्यासकांना समजेल अशा प्राकृत भाषेत सोपे करून मांडले. त्यांच्या अगाध ज्ञानामुळे आणि जैन सिद्धांतांवरील प्रभुत्वामुळे त्यांना ही सर्वोच्च पदवी देण्यात आली.

प्रमुख ग्रंथसंपदा (महान रचना): आचार्य नेमिचंद्र यांनी रचलेले ग्रंथ जैन तत्त्वज्ञानाचा पाया मानले जातात:

• गोम्मटसार (जीवकांड आणि कर्मकांड): हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. यात जीवकांड (जीवांचे स्वरूप, गुणस्थान, चेतना) आणि कर्मकांड (कर्म सिद्धांत, कर्मांचे बंध, उदय आणि निर्जरा) यांचे अत्यंत सूक्ष्म आणि गणितीय विश्लेषण केले आहे.
• त्रिलोकसार: यात जैन विश्वशास्त्र (Cosmology), तिन्ही लोकांची (उर्ध्व, मध्य, अधो लोक) रचना, काळ आणि गणिताचे अत्यंत गूढ सिद्धांत मांडले आहेत.
• लब्धिसार आणि क्षपणसार: आत्म्याला केवलज्ञान (मोक्ष) मिळवण्यासाठी लागणाऱ्या आत्मविशुद्धीच्या पायऱ्या आणि कर्मांचा नाश करण्याच्या प्रक्रियेचे यात सखोल वर्णन आहे.
• द्रव्यसंग्रह: जैन दर्शनातील ६ द्रव्ये (जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश, काल) समजून घेण्यासाठी हा एक उत्कृष्ट आणि संक्षिप्त ग्रंथ आहे.

चामुंडराय आणि श्रवणबेळगोळ मबंध
चामुंडराय (गोम्मट): आचार्य नेमिचंद्र हे गंग वंशाचे पराक्रमी मंत्री आणि सेनापती चामुंडराय यांचे मुख्य अध्यात्मिक गुरु (दीक्षा गुरु) होते. चामुंडरायांचे एक नाव 'गोम्मट' होते, आणि त्यांच्याच आग्रहास्तव आचार्यांनी 'गोम्मटसार' या ग्रंथाची रचना केली.
श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक) येथे जगातील सर्वात मोठी भगवान बाहुबली (गोम्मटेश्वर) यांची ५७ फूट उंच एकसंध मूर्ती स्थापन करण्यात चामुंडराय आणि आचार्य नेमिचंद्र यांची मुख्य भूमिका होती.

गणितातील योगदान
जैन तत्त्वज्ञानासोबतच आचार्य नेमिचंद्र हे मध्ययुगीन भारतातील एक श्रेष्ठ गणितज्ञ मानले जातात. 'त्रिलोकसार' आणि 'गोम्मटसार' मध्ये त्यांनी:

• अनंत (Infinity) च्या विविध संकल्पना
• क्रमचय-संचय (Permutations & Combinations)
• घातांक (Exponents) आणि संच सिद्धांत (Set Theory) चे प्रारंभिक नियम वापरून धार्मिक गणिताची मांडणी केली आहे.