केवली व आचार्य परंपरा

भगवान महावीरांच्या निर्वाणानंतर ((ई. स. पूर्व ५२७) ६२ वर्षांपर्यंत प्रत्यक्ष केवलज्ञानी (केवली) विद्यमान होते. असे 3 केवली झाले. जम्बूस्वामींच्या मोक्षगमनानंतर केवलज्ञानाचा विच्छेद झाला. ज्या आचार्यांना १२ अंगे आणि १४ पूर्वां संपूर्ण श्रुतज्ञानाचे (आगमाचे) पूर्ण ज्ञान होते, त्यांना 'श्रुतकेवली' म्हणतात. असे ५ मुख्य श्रुतकेवली झाले:

• गौतम स्वामी: भगवान महावीरांचे प्रथम गणधर . महावीरांच्या निर्वाणाच्या दिवशीच त्यांना केवलज्ञान झाले.
• लोहाचार्य (सुधर्मास्वामी): गौतम स्वामींनंतर संघनायक बनले आणि त्यांना केवलज्ञान प्राप्त झाले. महावीर निर्वाणानंतर 12 वर्षांनी गौतम स्वामींचे निर्वाण झाले.
• जंबूस्वामी: हे या युगातील अंतिम केवली मानले जातात. त्यांच्या निर्वाणानंतर या भरत क्षेत्रातून केवलज्ञान मिळवण्याची परंपरा खंडित झाली.

• विष्णुकुमार
• नंदीमित्र
• अपराजित
• गोवर्धन
• आचार्य भद्रबाहू स्वामी: हे अंतिम श्रुतकेवली मानले जातात. त्यांनी  भगवान महावीरांनी सांगितलेली तत्त्वे आणि संघाच्या परंपरांचे जतन व प्रसार केला. त्यांनी प्राकृत आणि संस्कृतमध्ये कालातीत ग्रंथांची रचना केली. 

भगवान महावीरांच्या मोक्षप्राप्तीनंतर (निर्वाणानंतर) केवली आणि श्रुतकेवली यांचा एकूण कालखंड १६२ वर्षे मानला जातो.

आचार्य भद्रबाहू जेव्हा आपल्या मुनिसंघासह (ज्यांच्यासोबत मौर्य सम्राट चंद्रगुप्तही होते व नंतर जैन धर्माची दीक्षा घेतली होती) दक्षिण भारतात (श्रवणबेळगोळ, कर्नाटक) आले, तेव्हा दक्षिण परंपरेची धुरा पुढे चालली. या परंपरेत मूळ दिगंबर आचरणाचे काटेकोर पालन केले गेले.

त्यानंरच्या आचार्यांचे संक्षिप्त वर्णन खालीलप्रमाणे आहे: 

• आचार्य कुंदकुंद : ते इसवी सनाच्या पहिल्या शतकातील एक महान दिगंबर आचार्य होते. त्यांनी समयासार, नियमसार आणि पंचस्तिकाय यांसारख्या आध्यात्मिक ग्रंथांची रचना केली.
• आचार्य उमास्वामी (उमास्वती): इसवी सन दुसऱ्या शतकात होऊन गेलेले, ते पहिले आचार्य होते ज्यांनी जैन तत्त्वज्ञानाचा प्रमाणभूत ग्रंथ, 'तत्त्वार्थ सूत्र', प्राकृतऐवजी संस्कृतमध्ये लिहिला. 
• आचार्य समंतभद्र: इसवी सन दुसऱ्या शतकातील एक महान तत्त्वज्ञ, ज्यांनी आप्तमीमांसा आणि रत्नाकरंड श्रावकाचार यांसारखे ग्रंथ लिहून जैन तत्त्वज्ञानाचा पाया घातला.