केवली व आचार्य परंपरा
- गौतम स्वामी: भगवान महावीरांचे प्रथम गणधर . महावीरांच्या निर्वाणाच्या दिवशीच त्यांना केवलज्ञान झाले.
- लोहाचार्य (सुधर्मास्वामी): गौतम स्वामींनंतर संघनायक बनले आणि त्यांना केवलज्ञान प्राप्त झाले. महावीर निर्वाणानंतर 12 वर्षांनी गौतम स्वामींचे निर्वाण झाले.
- जंबूस्वामी: हे या युगातील अंतिम केवली मानले जातात. त्यांच्या निर्वाणानंतर या भरत क्षेत्रातून केवलज्ञान मिळवण्याची परंपरा खंडित झाली.
- विष्णुकुमार
- नंदीमित्र
- अपराजित
- गोवर्धन
- आचार्य भद्रबाहू स्वामी: हे अंतिम श्रुतकेवली मानले जातात. त्यांनी भगवान महावीरांनी सांगितलेली तत्त्वे आणि संघाच्या परंपरांचे जतन व प्रसार केला. त्यांनी प्राकृत आणि संस्कृतमध्ये कालातीत ग्रंथांची रचना केली.
- आचार्य विशाखाचार्य: भद्रबाहू स्वामींनी आपल्या दक्षिण प्रवासादरम्यान आणि संलेखना घेण्यापूर्वी आपल्या संघाचे नेतृत्व आचार्य विशाखा यांच्याकडे सोपवले. त्यांच्या नेतृत्वात संघाने दक्षिण भारतात जैन धर्माचा प्रसार केला.
- दश-पूर्वी आचार्य (11 अंग व १० पूर्वांचे ज्ञान असणारे): विशाखाचार्यांच्या नंतर अनुक्रमे प्रोष्ठिल, क्षत्रिय, जयसेन, नागसेन, सिद्धार्थ धृतिसेन, विजय, बुद्धिल, गंगदेव आणि धर्मसेन हे आचार्य झाले, यांचा एकंदरीत काळ 123 वर्षाचा होता.
- 11 अंग धारी : नक्षत्र मुनी, जयपाल, पांडु,ध्रवसेन, आणि कंसार्य हे पाच मुनी 11 अंगांचे ज्ञाता होते. यांचा एकंदरीत काळ 20 वर्षाचा होता.
- आचारंगधारी: सुभद्रा, यशोभद्र, यशोबाहु आणि लोहार्य हे चार आचार्य आचारंग या अंगाचे ज्ञाता होते. यांचा एकंदरीत काळ 118 वर्षाचा होता
- आचार्य धरसेन, आचार्य पुष्पदंत आणि भूतबली: इ.स.पूर्व १३ मध्ये आचार्य धरसेन यानी षट्खंडागम आणि कश्यपहुड या प्रसिद्ध ग्रंथांची तत्त्वे सांगितली. लुप्त होत चाललेले ज्ञान जतन करण्यासाठी त्यांचे शिष्य, आचार्य भूतबली आणि पुष्पदांत यांनी ही ग्रंथे लिखित स्वरूपात आणली.
- आचार्य कुंदकुंद : ते इसवी सनाच्या पहिल्या शतकातील एक महान दिगंबर आचार्य होते. त्यांनी समयासार, नियमसार आणि पंचस्तिकाय यांसारख्या आध्यात्मिक ग्रंथांची रचना केली.
- आचार्य उमास्वामी (उमास्वती): इसवी सन दुसऱ्या शतकात होऊन गेलेले, ते पहिले आचार्य होते ज्यांनी जैन तत्त्वज्ञानाचा प्रमाणभूत ग्रंथ, 'तत्त्वार्थ सूत्र', प्राकृतऐवजी संस्कृतमध्ये लिहिला.
- आचार्य समंतभद्र: इसवी सन दुसऱ्या शतकातील एक महान तत्त्वज्ञ, ज्यांनी आप्तमीमांसा आणि रत्नाकरंड श्रावकाचार यांसारखे ग्रंथ लिहून जैन तत्त्वज्ञानाचा पाया घातला.
केवली परंपरा
भगवान महावीरांच्या मोक्षाच्या दिवसापासून पुढील ६२ वर्षांपर्यंतच्या काळाला 'अनुबद्ध केवली काल' म्हणतात. जंबूस्वामींच्या मोक्षानंतर कोणालाही थेट केवलज्ञान झाले नाही, परंतु पुढील १०० वर्षे अशा आचार्यांची परंपरा होती ज्यांना संपूर्ण जैन आगमांचे (१२ अंगे आणि १४ पूर्व) परिपूर्ण मौखिक ज्ञान होते. त्यांना 'श्रुतकेवली' म्हटले जाते
आचार्य भद्रबाहु – अंतिम श्रुत केवली
आचार्य भद्रबाहु हे जैन परंपरेनुसार अंतिम श्रुत केवली म्हणून, म्हणजे जैन आगमांचे संपूर्ण ज्ञान असलेले शेवटचे मुनी म्हणून मान्यताप्राप्त आहेत.
कुन्दकुन्दाचार्य
दिगंबर जैन परंपरेत तीर्थंकर आणि गणधरांनंतर ज्या आचार्यांना सर्वात उच्च आणि पूजनीय स्थान दिले जाते, ते म्हणजे श्रीमद् आचार्य कुन्दकुन्दाचार्य स्वामी. जैन धर्मातील अध्यात्म, दर्शन आणि सिद्धांतांचा पाया भक्कम करण्याचे आणि त्याला ग्रंथरूपात जतन करण्याचे ऐतिहासिक कार्य त्यांनी केले आहे.
वट्टकेराचार्य
वट्टकेराचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील प्राचीन आचार्य असून त्यांनी 'मूलाचार' या महत्त्वपूर्ण ग्रंथाची रचना केली.
आचार्य उमास्वामी
दिगंबर जैन संप्रदायात आचार्य कुंदकुंदाचार्यांचे पट्टशिष्य आणि महान ग्रंथकार म्हणून आचार्य उमास्वामी स्वामी यांना अत्यंत आदरणीय स्थान आहे. त्यांनी लिहिलेला 'तत्त्वार्थ सूत्र' (ज्याला 'मोक्षशास्त्र' देखील म्हणतात) हा जैन धर्माचा सर्वात प्रामाणिक, मूलभूत आणि सर्वमान्य ग्रंथ मानला जातो.
सिद्धसेनाचार्य
सिद्धसेनाचार्य हे जैन न्याय व तर्कशास्त्राचे प्रकांड विद्वान आचार्य होते, ज्यांनी जैन दर्शनाच्या प्रमाणशास्त्राला बळकटी दिली.
आचार्य पूज्यपाद
आचार्य पूज्यपादस्वामी हे जैन परंपरेतील, विशेषतः दिगंबर परंपरेतील अत्यंत महान तत्त्वज्ञ, व्याकरणकार, संस्कृत पंडित आणि अद्वितीय वैद्य (आयुर्वेद तज्ज्ञ) म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे मूळ नाव 'देवनांदी' होते, परंतु त्यांच्या अलौकिक ज्ञान, तपश्चर्या आणि चरणकमलांच्या पूजनीयतेमुळे त्यांना 'पूज्यपाद' हे नाव प्राप्त झाले.
अकलंक देव
अकलंक देव हे दिगंबर जैन परंपरेतील महान तर्कशास्त्रज्ञ व न्यायदार्शनिक आचार्य होते, जे जैन न्यायशास्त्राचे प्रमुख प्रवर्तक मानले जातात.
रविषेणाचार्य
रविषेणाचार्य हे ७व्या शतकातील प्रसिद्ध दिगंबर जैन आचार्य असून त्यांनी संस्कृतमध्ये 'पद्मपुराण' या महाकाव्याची रचना केली.
आचार्य मानतुंग (मानतुंगाचार्य)
आचार्य मानतुंग स्वामी हे जैन परंपरेतील एक अत्यंत प्रभावशाली, महान दिगंबर आचार्य आणि महान कवी म्हणून ओळखले जातात. ते जगप्रसिद्ध आणि अत्यंत फलदायी अशा 'भक्तामर स्तोत्र' चे रचयिता आहेत. परंपरेनुसार, उज्जैन किंवा कनौजच्या राजाने (राजा भोज) आचार्य मानतुंग स्वामींच्या आध्यात्मिक शक्तीची आणि ज्ञानाची परीक्षा घेण्यासाठी त्यांना ४८ लोखंडी साखळ्यांनी बांधून बंदिवासात (कारगृहात) ठेवले होते.
आचार्य जिनसेन (प्रथम)
आचार्य जिनसेन (प्रथम) हे ८ व्या शतकातील दिगंबर जैन परंपरेतील एक अत्यंत प्रख्यात, विद्वान आणि प्रतिभावान संस्कृत महाकवी आणि आचार्य होते. जैन वाङ्मयात त्यांचे नाव प्रामुख्याने ईस्वी सन ७८३ मध्ये रचलेल्या 'हरिवंश पुराण' या अजरामर ग्रंथाचे रचयिता म्हणून आदराने घेतले जाते.
स्वामि कार्तिकेय
स्वामि कार्तिकेय हे दिगंबर जैन परंपरेतील आचार्य असून 'कार्तिकेयानुप्रेक्षा' या प्रसिद्ध ग्रंथाचे रचयिते आहेत.
योगींदुदेव
योगींदुदेव हे दिगंबर जैन परंपरेतील एक महत्त्वाचे आचार्य असून त्यांनी अपभ्रंश भाषेत आत्मज्ञानावर ग्रंथरचना केली.
आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती
आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती हे दिगंबर जैन परंपरेतील अत्यंत महान आणि प्रभावशाली तत्त्वज्ञ, गणितज्ञ आणि महान ग्रंथकार मानले जातात. इ.स.च्या १० व्या शतकात होऊन गेलेल्या या आचार्यांनी जैन न्याय, करुणा आणि कर्म सिद्धांतावर अतिशय सखोल साहित्य निर्माण केले. त्यांच्या अगाध ज्ञानामुळे आणि जैन सिद्धांतांवरील प्रभुत्वामुळे त्यांना ही सर्वोच्च पदवी देण्यात आली.
अमितगति आचार्य
अमितगति आचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील प्रसिद्ध संस्कृत विद्वान व आचार्य होते, जे 'सामायिकपाठ' आणि 'पंचसंग्रह' यांसारख्या महत्त्वपूर्ण ग्रंथांसाठी ओळखले जातात.
आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्ति देव
आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्ति देव (ज्यांना जैन साहित्यात आचार्य नेमिचन्द्र मुनी म्हणूनही ओळखले जाते) हे ११ व्या ते १२ व्या शतकातील दिगंबर जैन परंपरेतील एक प्रख्यात तत्त्वज्ञ आणि लेखक आहेत. त्यांच्या प्रामुख्याने दोनच मूळ रचना उपलब्ध आहेत, परंतु जैन तत्त्वज्ञानात त्यांना अत्यंत आदराचे स्थान आहे
राम सिंह मुनि
राम सिंह मुनि हे दिगंबर जैन परंपरेतील एक मुनी होते, ज्यांच्याबद्दल निश्चित ऐतिहासिक माहिती उपलब्ध नाही.
अमृतचंद्राचार्य
अमृतचंद्राचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील प्रसिद्ध आचार्य असून त्यांनी कुन्दकुन्दाचार्यांच्या ग्रंथांवर महत्त्वपूर्ण टीका रचल्या.
भट्टारक ज्ञानभूषण
भट्टारक ज्ञानभूषण हे दिगंबर जैन परंपरेतील एक विद्वान भट्टारक होते, ज्यांनी जैन तत्त्वज्ञान व साहित्याच्या प्रसारात योगदान दिले.
देवसेनाचार्य
देवसेनाचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील विद्वान आचार्य असून त्यांनी आगमिक व दार्शनिक विषयांवर महत्त्वपूर्ण ग्रंथरचना केली.
समन्तभद्राचार्य
समन्तभद्राचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील महान तर्कशास्त्रज्ञ व कवी होते, ज्यांनी अनेकांत व स्याद्वाद सिद्धांतांचे प्रतिपादन केले.
शुभचंद्राचार्य
शुभचंद्राचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील विद्वान आचार्य असून ते 'ज्ञानार्णव' या महत्त्वपूर्ण ध्यानशास्त्रविषयक ग्रंथाचे रचयिता आहेत.
शिवाचार्य
शिवाचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील एक महत्त्वपूर्ण आचार्य असून त्यांनी 'भगवती आराधना' या प्रसिद्ध ग्रंथाची रचना केली.
जिनसेनाचार्य
जिनसेनाचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील महान संस्कृत कवी व सिद्धांतज्ञ होते, ज्यांनी आदिपुराण व महापुराण या ग्रंथांची रचना केली.
गुणभद्राचार्य
गुणभद्राचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील महान आचार्य असून त्यांनी 'उत्तरपुराण' या महत्त्वपूर्ण ग्रंथाची रचना केली.
सोमदेवाचार्य
सोमदेवाचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील प्रसिद्ध आचार्य असून 'यशस्तिलकचंपू' आणि 'नीतिवाक्यामृत' या ग्रंथांचे रचयिता आहेत.
इंद्रनंदी आचार्य
इंद्रनंदी आचार्य हे दिगंबर जैन परंपरेतील विद्वान आचार्य असून त्यांनी श्रुतावतार व नीतिसार यांसारख्या महत्त्वपूर्ण ग्रंथांची रचना केली.
आ पद्मनंदी
आचार्य पद्मनंदी हे दिगंबर जैन परंपरेतील विद्वान आचार्य असून त्यांनी जैन तत्त्वज्ञान व आचारशास्त्रावर महत्त्वपूर्ण ग्रंथरचना केली.
ब्र नेमिदत्त
ब्र नेमिदत्त हे दिगंबर जैन परंपरेतील एक विद्वान ब्रह्मचारी लेखक होते, जे जैन सिद्धांतावरील रचनांसाठी ओळखले जातात.
सकलकीर्ति भट्टारक
सकलकीर्ति भट्टारक हे दिगंबर जैन परंपरेतील एक प्रमुख भट्टारक व विद्वान आचार्य होते, जे कन्नड व संस्कृत साहित्यात योगदानासाठी ओळखले जातात.
भट्टाकलंकदेव
भट्टाकलंकदेव हे दिगंबर जैन परंपरेतील विद्वान आचार्य असून त्यांनी कन्नड व्याकरण आणि जैन तत्त्वज्ञानात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.