आचार्य धरसेन

दिगंबर जैन परंपरेत आचार्य धरसेन यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक आहे. कारण त्यांनीच श्रुतज्ञानाचा लोप होण्यापासून वाचवण्यासाठी लुप्त होत चाललेले 'अंग-पूर्व' ज्ञान भविष्यातील पिढ्यांसाठी पुन्हा प्रगट केले आणि षट्खंडागम' या प्रथम सिद्धान्त ग्रंथाच्या निर्मितीचा पाया रचला.
आचार्य धरसेन यांच्या जीवनाचे आणि योगदानाचे मुख्य पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:
व्यक्तिमत्त्व व उच्च ज्ञान

• आचार्य धरसेन हे महान तपस्वी, बहुश्रुत आणि चौदा पूर्व व अंगांचे विशेष ज्ञान असणारे अंतिम श्रुतज्ञानी आचार्यांपैकी एक मानले जातात.
• ते दीर्घकाळ सौराष्ट्र (सध्याचे गुजरात) प्रदेशातील गिरनार पर्वतावरील 'चंद्रगुफा' (चंद्रगुहा) मध्ये राहून आपल्या आत्मसाधनेत आणि श्रुतज्ञानाच्या ध्यानात मलीन होते.

श्रुतज्ञानाच्या विच्छेदाची चिंता व शिष्यांची विनंती

• काळाचा प्रभाव वाढत चालल्यामुळे आणि मौखिक परंपरेने चालत आलेले श्रुतज्ञान हळूहळू लोप पावत चालले आहे, हे आचार्य धरसेनांनी आपल्या अतींद्रिय ज्ञानाने जाणले.
• हे अमूल्य ज्ञान नष्ट होऊ नये म्हणून त्यांनी दक्षिणापथच्या (दक्षिण भारताच्या) मुनिसंघाकडे संदेश पाठवून दोन बुद्धिमान, विनयशील आणि व्रतस्थ मुनींना पाठवण्याची विनंती केली, जे या ज्ञानाचा भार सांभाळू शकतील.

पुष्पदंत आणि भूतबली मुनींना दीक्षा व शिक्षण
धरसेनाचार्यांच्या निमंत्रणावरून मुनिसंघातून सुबुद्धि आणि नरवाहन नावाचे दोन मुनी गिरनारच्या चंद्रगुफेमध्ये पोहोचले.

• आचार्य धरसेनांनी त्यांची परीक्षा घेतली आणि त्यांना अतिशय योग्य व समर्पित पाहून महाकर्मप्रकृति प्राभृत' व इतर सिद्धान्त ग्रंथांचे सखोल शिक्षण दिले.
• त्यांच्या उत्कृष्ट सेवाभावाने आणि ज्ञानाने प्रसन्न होऊन धरसेनाचार्यांनी त्यांची नवीन नावे ठेवली:
• सुबुद्धि मुनींचे नाव पुष्पदंत ठेवले.
• नरवाहन मुनींचे नाव भूतबलि' ठेवले.

ज्ञानदानाचे ऐतिहासिक कार्य

• शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर, आचार्य धरसेनांनी दोन्ही शिष्यांना दक्षिणेच्या दिशेने विहार करून हे ज्ञान लिपिबद्ध आणि प्रसारित करण्याची आज्ञा दिली.
• आचार्य धरसेनांच्या याच दूरदृष्टीमुळे आणि कृपेमुळे पुढे षट्खंडागम'या प्रथम आणि सर्वोच्च सिद्धान्त ग्रंथाची निर्मिती होऊ शकली, ज्यावर नंतर आचार्य वीरसेन स्वामींनी 'धवला' टीका लिहिली.

### ५. जैन परंपरेतील स्थान

जैन आगम साहित्याच्या इतिहासात जर आचार्य धरसेन नसते, तर कर्मांच्या सिद्धान्ताचे ते अत्यंत सूक्ष्म आणि वैज्ञानिक ज्ञान कदाचित कायमचे लुप्त झाले असते. म्हणूनच, श्रुतज्ञानाचे रक्षणकर्ते आणि पुनरुज्जीवनकर्ते म्हणून आचार्य धरसेन यांचे नाव परम आदराने घेतले जाते.