समाधि तन्त्र

श्लोकनिहाय सारांश

• श्लोक १–५ (मंगल व आत्म्याचे तीन प्रकार): सिद्ध व अरिहंत भगवंतांची स्तुती; ग्रंथरचनेचा संकल्प; बहिरात्मा, अंतरात्मा व परमात्मा हे आत्म्याचे तीन प्रकार, त्यांचे स्वरूप आणि परमात्म्याची पर्यायवाची नावे.
• श्लोक ६–१५ (बहिरात्म्याची भ्रांती): बहिरात्मा देहालाच आत्मा का मानतो; चारही गतींत 'मी मनुष्य, मी देव' अशी देहबुद्धी; दुसऱ्याच्या शरीरालाच त्याचा आत्मा मानणे; अविद्येचे संस्कार जन्मोजन्मी मूढता टिकवतात; 'माझे' हा ममकार पतनाचे कारण.
• श्लोक १६–३० (अंतरात्म्याची साधना): पूर्वीच्या बहिरात्मदशेबद्दल खेद; आत्म्याला जाणण्याचा उपाय — बाह्य बोलणे व अंतर्गत विकल्प थांबवणे; निर्विकल्प, अखंड आत्मस्वरूप; जागृत अवस्थेत आत्मा केवळ स्वसंवेदनाने जाणता येतो; 'कोणीही माझा शत्रू वा मित्र नाही'; अज्ञानी ज्या गोष्टीला घाबरतो तीच खरी निर्भयतेची जागा.
• श्लोक ३१–४७ (भेदविज्ञान): 'मीच परमात्मा' ही भावना; भेदविज्ञानाविना घोर तपही व्यर्थ, भेदविज्ञानीला तपात खेद नाही; तरंगरहित (शांत) चित्तालाच आत्मदर्शन; विक्षिप्त चित्तालाच मान-अपमान जाणवतो; अज्ञानी तपाने कर्म बांधतो, ज्ञानी तपाने मुक्त होतो; तिन्ही प्रकारच्या आत्म्यांच्या ग्रहण-त्यागातील फरक.
• श्लोक ४८–६६ (देह, वाणी व जगापासून अलिप्तता): स्त्री-पुत्रांवरील विश्वास व रमणता ही बहिरात्मदशा; अंतरात्मा परोपकार करतानाही अनासक्त; आत्मा वाणी व शब्दांपासून असंग; इंद्रियविषयांनी आत्म्याचे काहीच भले होत नाही; 'दुसऱ्यांना समजावण्याचा श्रम व्यर्थ — प्रत्येकाने स्वतःच जाणायचे'; मन-वचन-कायेत आत्मबुद्धी हेच संसाराचे कारण.
• श्लोक ६७–८६ (ज्ञानी व अज्ञानी): अंतरात्म्याला शरीर जड दिसते; 'मी शरीर नाही, ज्ञान हेच माझे शरीर'; अंतरात्म्याला गाव व वन सारखेच; आत्मा स्वतःच स्वतःचा गुरू; अज्ञान्याला मृत्यूचे भय, ज्ञानी निर्भय — वस्त्र बदलल्याप्रमाणे देह बदलणे; केवळ आत्मचर्चेने मुक्ती नाही; व्रताचा विकल्पही शेवटी सोडायचा — अव्रत सोडून व्रत, मग व्रतही सोडून आत्मलीनता, हा त्यागाचा क्रम.
• श्लोक ८७–१००: लिंग (वेष) व जाती यांचा आग्रह मुक्तीत बाधक; मोही व निर्मोही यांतील भेद; अंतरात्मा संयोगाला संयोगच पाहतो; केवळ शास्त्रज्ञान पुरेसे नाही; जिथे रुची तिथे तन्मयता; भिन्न (अरिहंतादी) व अभिन्न (स्वतःचा) आत्मा यांची उपासना — दिव्याने दिवा पेटवल्याप्रमाणे उपासकच उपास्य बनतो; चार्वाक व सांख्य मतांचे परीक्षण.
• श्लोक १०१–१०५ (समारोप): आत्म्याचा नाश होत नाही; कायक्लेश व्यर्थ आहे का — त्याचे संतुलित उत्तर; आत्मा व शरीर यांचा निमित्त-नैमित्तिक संबंध; ग्रंथाच्या स्वाध्यायाचे फल — परमपदाची प्राप्ती.