स्वरूप संबोधन

स्वरूप संबोधन हा न्यायशास्त्राचे महान आचार्य भट्ट अकलंकदेव (इ.स. ८ वे शतक) यांनी रचलेला केवळ २५ संस्कृत श्लोकांचा छोटा पण अर्थगर्भ अध्यात्म ग्रंथ आहे. तर्कशास्त्रात प्रसिद्ध असलेले अकलंकदेव येथे स्याद्वादाच्या भाषेत आत्म्याचे स्वरूप समजावून सांगतात आणि शेवटी साधकाला आत्मध्यानाकडे वळवतात — म्हणून नाव 'स्वरूप-संबोधन' (आपल्या स्वरूपाचे प्रबोधन).

श्लोकनिहाय विषय

• श्लोक १–२ (मंगल व परमतत्त्व): कर्ममुक्त, ज्ञानमय परमात्म्याला नमस्कार आणि परमतत्त्वाचे निरूपण.
• श्लोक ३–८ (अनेकांतात्मक आत्मा): आत्मा कथंचित चेतन व कथंचित अचेतन, कथंचित ज्ञानरूप, ज्ञानाच्या दृष्टीने कथंचित विश्वव्यापी, कथंचित एक व अनेक, कथंचित वाच्य व अवाच्य, स्वतःच्या दृष्टीने अस्ति व परदृष्टीने नास्ति, कथंचित मूर्त व अमूर्त — एकांतदृष्टीने आत्मा समजत नाही, हे स्याद्वादाने स्पष्ट केले आहे.
• श्लोक ९–१५ (बंध-मोक्षाचे कारण): संसार आणि मुक्ती यांचे कारण जीव स्वतःच; अंतरंग व बहिरंग दोन्ही कारणे असताना मुक्ती; सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान व सम्यक्चारित्र यांची लक्षणे; मुक्तीतील बहिरंग कारणे.
• श्लोक १६–२१ (साधना): राग-द्वेषरहित होऊन सतत आत्मभावना करण्याची प्रेरणा; कषाय हे आत्माराधनेतील अडथळे; हेय-उपादेयाचा निर्णय; भेदविज्ञानपूर्वक 'उपेक्षा' (समभाव) हेच मोक्षाचे कारण; अगदी स्वतःच्या आत्मतत्त्वाविषयीची आसक्तीही बाधक.
• श्लोक २२–२५ (आत्मस्वातंत्र्य): उपेक्षा मोक्ष कशी देते; आत्मप्राप्तीत षट्कारक स्वातंत्र्य — आत्माच कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान व अधिकरण आहे; स्वतःच स्वतःत स्वतःला प्राप्त करणे हेच ध्येय.

महत्त्व

न्याय आणि अध्यात्म यांचा सुंदर संगम असलेला हा ग्रंथ लहान असल्याने पाठ करण्यास सोपा आहे; अनेक साधक नित्यपाठ म्हणून याचा स्वाध्याय करतात.