योगसार प्राभृत

योगसार प्राभृत हा आचार्य अमितगती (इ.स. १० वे–११ वे शतक) यांनी संस्कृत अनुष्टुप छंदात रचलेला सुमारे ५४० श्लोकांचा अध्यात्म ग्रंथ आहे. 'योग' म्हणजे आत्मा व परमात्मा यांचा संयोग साधणारी ध्यानसाधना आणि 'प्राभृत' म्हणजे भेट — मोक्षमार्गाचा सार साधकांना भेट म्हणून दिलेला. ग्रंथाची मांडणी सात तत्त्वांच्या क्रमाने नऊ अधिकारांत केली आहे. आचार्य कुंदकुंदांच्या समयसार-प्रवचनसारातील विचारांचे संस्कृतमध्ये सुस्पष्ट पुनर्कथन यात आढळते.

अधिकारनिहाय सारांश

1. जीव अधिकार: जीव-अजीव जाणण्याचे फल; उपयोग हे आत्म्याचे लक्षण, दर्शन व ज्ञानाचे भेद; मिथ्यात्व व सम्यक्त्वाचे स्वरूप व भेद; ज्ञान स्व-पर प्रकाशक, आत्मा ज्ञानप्रमाण; केवलज्ञानाचे स्वरूप; निश्चय व व्यवहार चारित्र; रत्नत्रयपरिणत आत्मा हाच मोक्षमार्ग; 'अणुमात्र रागही बंधाचे कारण'.
2. अजीव अधिकार: पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश व काल यांचे स्वरूप; शरीर, इंद्रिये, कर्म व रागादी भाव आत्म्याचे नसल्याचे भेदविज्ञान.
3. आस्रव अधिकार: मिथ्यात्व, अविरती, प्रमाद, कषाय व योग यांद्वारे कर्मांचे आगमन; शुभ व अशुभ आस्रव. (सोबतच्या PDF च्या अनुक्रमणिकेत हा भाग अजीव अधिकारातच समाविष्ट दाखवला आहे.)
4. बंध अधिकार: राग-द्वेष-मोह हेच बंधाचे कारण; परद्रव्याचा कर्ता-भोक्ता मानण्याचे अज्ञान; कर्मबंधाची प्रक्रिया.
5. संवर अधिकार: भेदविज्ञान, समभाव, गुप्ती-समिती यांद्वारे नवीन कर्मांचा निरोध.
6. निर्जरा अधिकार: ज्ञानपूर्वक तप व आत्मलीनतेने पूर्वकर्मांची निर्जरा; ज्ञानी विषयांत राहूनही अलिप्त.
7. मोक्ष अधिकार: सर्व कर्मांचा क्षय, सिद्धांचे स्वरूप व मोक्षसुख.
8. चारित्र अधिकार: मुनिचर्या, शुद्धोपयोग व शुभोपयोग, आहार-विहाराचा विवेक, उत्सर्ग-अपवाद मार्ग.
9. चूलिका अधिकार: संपूर्ण ग्रंथाचा सार — आत्मध्यान, एकाग्रता व वैराग्यासाठी अंतिम उपदेश आणि ग्रंथाचे फल.

महत्त्व

संस्कृत जाणणाऱ्या साधकांसाठी समयसाराच्या अध्यात्माचा सुबोध आणि क्रमबद्ध परिचय करून देणारा हा ग्रंथ आहे. सात तत्त्वांच्या चौकटीतून अध्यात्म शिकवण्याची याची पद्धत विशेष उपयुक्त आहे.