आराधना कथा कोश

आराधना कथा कोश हा ब्रह्मचारी नेमिदत्त (इ.स. १६ वे शतक, भट्टारक मल्लिभूषण यांचे शिष्य) यांनी संस्कृत पद्यात रचलेला प्रसिद्ध कथासंग्रह आहे. यात ११६ कथा असून त्या प्राचीन आचार्य प्रभाचंद्र व हरिषेण यांच्या कथाकोश परंपरेवर आधारित आहेत. 'आराधना' म्हणजे सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान, सम्यक्चारित्र आणि सम्यक् तप या चार आराधनांची साधना; प्रत्येक कथा यापैकी एखाद्या अंगाचे, व्रताचे किंवा दोषाचे जिवंत उदाहरण आहे. सोबतची PDF पं. उदयलाल कासलीवाल यांच्या हिंदी अनुवादावर आधारित आहे.

कथांचे प्रमुख विभाग

• महान आचार्यांच्या कथा: पात्रकेसरी, भट्ट अकलंकदेव, समंतभद्राचार्य, भद्रबाहू मुनिराज यांसारख्या आचार्यांच्या कथा — जिनधर्माची प्रभावना व श्रद्धेची दृढता.
• सम्यग्दर्शनाची आठ अंगे: अंजन चोर (निःशंकित), अनंतमती (निःकांक्षित), राजा उद्दायन (निर्विचिकित्सा), राणी रेवती (अमूढदृष्टी), जिनेंद्रभक्त (उपगूहन), वारिषेण मुनी (स्थितीकरण), विष्णुकुमार मुनी (वात्सल्य — रक्षाबंधनाची कथा) आणि वज्रकुमार (प्रभावना).
• णमोकार मंत्र व व्रतांचे माहात्म्य: पंचनमस्कार मंत्राचे माहात्म्य, यमपाल चांडाल (अहिंसा व्रत), मृगसेन धीवर (एकाच जीवाला न मारण्याचा नियम), नीली (शील), रात्रीभोजन-त्याग इत्यादी कथा.
• पाप व व्यसनांचे दुष्परिणाम: असत्याबद्दल वसुराजा, चोरीबद्दल श्रीभूती पुरोहित, परिग्रह व लोभाबद्दल लुब्धक सेठ, पिण्याकगंध, कुबेरदत्त; मद्यपान, विषयासक्ती, चारुदत्त सेठ (व्यसनांचे फल) यांच्या कथा.
• उपसर्ग सहन करणारे मुनी (तप व समाधी आराधना): सुकुमाल मुनी, गजकुमार मुनी, कार्तिकेय मुनी, विद्युच्चर मुनी, गुरुदत्त मुनी, चिलातपुत्र, धन्य मुनी, पाचशे मुनींची कथा, चाणक्य, शकटाल मुनी — घोर उपसर्गातही समताभावाने समाधिमरण.
• ज्ञानाराधनेचे आठ आचार: काल, विनय, उपधान (अवग्रह-नियम), बहुमान, अनिह्नव, व्यंजन, अर्थ आणि उभय शुद्धी — अकाली शास्त्राभ्यास, गुरूचे नाव लपवणे, अक्षर किंवा अर्थ बदलणे यांचे दुष्परिणाम दाखवणाऱ्या कथा.
• भक्ती, दान व पूजा: जिनाभिषेकप्रेम, धर्मानुराग, आहार-औषध-शास्त्र-अभय या चतुर्विध दानांच्या कथा, करकंडू राजा, जिनपूजेचा प्रभाव आणि कुंकुम व्रत कथा; ग्रंथाचा शेवट जंबूस्वामींच्या विनतीने होतो.

महत्त्व

तत्त्वज्ञानाचे सूक्ष्म विषय सोप्या कथांमधून समजावून सांगणारा हा ग्रंथ प्रवचन, स्वाध्याय आणि पाठशाळांमध्ये शतकानुशतके वापरला जात आहे. सम्यग्दर्शनाच्या आठ अंगांच्या कथा (अंजन चोर, अनंतमती, विष्णुकुमार मुनी इत्यादी) तर जवळजवळ प्रत्येक जैन कुटुंबात परिचित आहेत. या कथा श्रावक व साधक दोघांनाही व्रत, संयम आणि समाधिमरणासाठी प्रेरणा देतात.