उत्तरपुराण

उत्तरपुराण हा आचार्य गुणभद्र यांनी संस्कृत भाषेत रचलेला 'महापुराणा'चा उत्तरार्ध आहे. आचार्य जिनसेनांनी आदिपुराण अपूर्ण ठेवून देह सोडल्यावर त्यांचे शिष्य गुणभद्राचार्यांनी आदिपुराणाची शेवटची पर्वे आणि त्यानंतर हा संपूर्ण उत्तरार्ध रचून गुरूंचे कार्य पूर्ण केले. उत्तरपुराणात पर्व ४८ ते ७६ (एकूण २९ पर्व) आणि सुमारे ८,००० श्लोक आहेत; हा ग्रंथ इ.स. नवव्या शतकाच्या अखेरीस (सुमारे इ.स. ८९७–८९८) पूर्ण झाला. गुणभद्राचार्यांनी 'आत्मानुशासन' व 'जिनदत्तचरित' हे ग्रंथही रचले.

आदिपुराणात भगवान ऋषभदेव व भरत चक्रवर्ती यांचे चरित्र आहे; उत्तरपुराणात उर्वरित २३ तीर्थंकर, ११ चक्रवर्ती, ९ बलभद्र, ९ नारायण आणि ९ प्रतिनारायण यांची चरित्रे आहेत. अशा प्रकारे दोन्ही मिळून ६३ शलाकापुरुषांचे संपूर्ण चरित्र पूर्ण होते.

प्रमुख पर्वे व त्यांतील विषय

• पर्व ४८: भगवान अजितनाथ आणि द्वितीय चक्रवर्ती सगर (त्यांचे साठ हजार पुत्र व सगराचे वैराग्य).
• पर्व ४९–५६: भगवान संभवनाथ, अभिनंदननाथ, सुमतिनाथ, पद्मप्रभ, सुपार्श्वनाथ, चंद्रप्रभ, सुविधिनाथ (पुष्पदंत) व शीतलनाथ यांचे पूर्वभव, पंचकल्याणक, गणधर व संघ.
• पर्व ५७–६०: भगवान श्रेयांसनाथ, वासुपूज्य, विमलनाथ व अनंतनाथ आणि त्यांच्या काळातील पहिल्या चार बलभद्र–नारायण–प्रतिनारायण त्रयी (उदा. विजय बलभद्र – त्रिपृष्ठ नारायण – अश्वग्रीव प्रतिनारायण). त्रिपृष्ठ नारायण हा पुढे भगवान महावीर झालेल्या जीवाचा एक पूर्वभव आहे.
• पर्व ६१–६२: भगवान धर्मनाथ, मघवा व सनत्कुमार चक्रवर्ती; अपराजित बलभद्र व अनंतवीर्य नारायण.
• पर्व ६३–६५: भगवान शांतिनाथ, कुंथुनाथ व अरनाथ — हे तिघेही एकाच जन्मात चक्रवर्ती आणि तीर्थंकर होते; शांतिनाथांचे पूर्वभव (राजा मेघरथाने शरणागत कबुतराच्या रक्षणासाठी स्वतःचे मांस अर्पण करण्याची तयारी दाखवली); सुभौम चक्रवर्ती व परशुराम कथा.
• पर्व ६६: भगवान मल्लिनाथ, पद्म चक्रवर्ती, नंदिमित्र बलभद्र, दत्त नारायण व बलींद्र प्रतिनारायण.
• पर्व ६७–६८ (रामकथा): भगवान मुनिसुव्रतनाथ व हरिषेण चक्रवर्ती; राजा वसु, क्षीरकदंबक, पर्वत व नारद यांची 'अजैर्यष्टव्यम्' (यज्ञात 'अज' म्हणजे बकरा की जुने धान्य) यावरील प्रसिद्ध कथा — यज्ञहिंसेच्या उगमाचे जैन स्पष्टीकरण; त्यानंतर राम (बलभद्र), लक्ष्मण (नारायण), रावण (प्रतिनारायण) व हनुमान यांचे चरित्र. गुणभद्रांची ही रामकथा रविषेणांच्या पद्मपुराणापेक्षा वेगळ्या परंपरेतील आहे.
• पर्व ६९: भगवान नमिनाथ व जयसेन चक्रवर्ती.
• पर्व ७०–७२ (हरिवंश कथा): भगवान नेमिनाथ, श्रीकृष्ण (नववे नारायण), बलदेव, श्रीकृष्णाच्या पट्टराण्या, प्रद्युम्नकुमार, जरासंध (प्रतिनारायण) व ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती; पशूंचा आक्रोश ऐकून नेमिनाथांचे विवाहमंडपातून वैराग्य.
• पर्व ७३: भगवान पार्श्वनाथ — कमठाशी दहा भवांचे वैर, उपसर्ग व धरणेंद्र-पद्मावतींनी केलेले रक्षण, केवलज्ञान.
• पर्व ७४–७६: भगवान महावीर — पुरूरवा भिल्लापासूनचे पूर्वभव, पंचकल्याणक; सती चंदना, राजा श्रेणिक, अभयकुमार, राजा चेटक, चेलना व जीवंधर यांच्या कथा; शेवटी राजा श्वेतवाहन, जंबूस्वामी, प्रीतिंकर मुनी, कल्कि राजा व त्याचा पुत्र अजितंजय, पंचम-षष्ठम काळ व प्रलय, आणि भावी तीर्थंकरांचे वर्णन.

महत्त्व

उत्तरपुराण हा दिगंबर परंपरेतील शलाकापुरुष-चरित्रांचा सर्वांत प्रमाणभूत स्रोत मानला जातो. महाकवी पुष्पदंतांचे अपभ्रंश 'महापुराण', चामुंडरायांचे कन्नड 'चामुंडराय पुराण' आणि नंतरची अनेक तीर्थंकर-चरित्रे याच ग्रंथावर आधारित आहेत. कथांबरोबरच प्रत्येक चरित्रात कर्मसिद्धांत, पूर्वभवांचे फल, वैराग्य आणि मोक्षमार्गाचा उपदेश गुंफलेला आहे, त्यामुळे हा ग्रंथ इतिहास, नीती आणि अध्यात्म यांचा संगम ठरतो.