उत्तरपुराण संस्कृत

हा आचार्य गुणभद्र यांच्या उत्तरपुराणाचा मूळ संस्कृत पाठ आहे. उत्तरपुराण हा आचार्य जिनसेनांच्या 'महापुराणा'चा उत्तरार्ध असून गुरूंनी अपूर्ण ठेवलेले कार्य शिष्य गुणभद्राचार्यांनी पूर्ण केले. ग्रंथाची रचना प्रामुख्याने अनुष्टुप छंदात असून कथेतील महत्त्वाच्या प्रसंगी, स्तुतींमध्ये व पर्वांच्या शेवटी शार्दूलविक्रीडित, वसंततिलका इत्यादी वृत्तांचा वापर केला आहे. भाषा प्रवाही, अलंकारयुक्त आणि उपदेशप्रधान आहे.

ग्रंथरचना व प्रशस्ती

उत्तरपुराणात पर्व ४८ ते ७६ मध्ये कथा असून शेवटच्या भागात ग्रंथकाराची प्रशस्ती आहे. प्रशस्तीत मूलसंघ-सेनान्वयातील गुरुपरंपरा (वीरसेन → जिनसेन → गुणभद्र) आणि गुणभद्रांचे शिष्य लोकसेन यांचा उल्लेख आहे. राष्ट्रकूट राजवटीत बंकापूर (कर्नाटक) येथे शक संवत ८२० (सुमारे इ.स. ८९८) मध्ये या ग्रंथाचा पूजा-महोत्सव झाल्याचे प्रशस्तीत नमूद आहे. प्रशस्तीच्या शेवटच्या पद्यात ग्रंथाला त्रिषष्टि शलाकापुरुषांच्या कथांचा 'चरित्रार्णव' (चरित्रांचा सागर) म्हटले आहे.

पर्वनिहाय विषय

• पर्व ४८–५६: भगवान अजितनाथ व सगर चक्रवर्ती; त्यानंतर संभवनाथ, अभिनंदननाथ, सुमतिनाथ, पद्मप्रभ, सुपार्श्वनाथ, चंद्रप्रभ, पुष्पदंत व शीतलनाथ.
• पर्व ५७–६२: श्रेयांसनाथ, वासुपूज्य, विमलनाथ, अनंतनाथ व धर्मनाथ; त्या काळातील बलभद्र-नारायण-प्रतिनारायण (त्रिपृष्ठ नारायण हा महावीरांच्या जीवाचा पूर्वभव); मघवा व सनत्कुमार चक्रवर्ती.
• पर्व ६३–६६: शांतिनाथ, कुंथुनाथ, अरनाथ (तीर्थंकर व चक्रवर्ती दोन्ही), सुभौम चक्रवर्ती, मल्लिनाथ व पद्म चक्रवर्ती.
• पर्व ६७–६८: मुनिसुव्रतनाथ, हरिषेण चक्रवर्ती, राजा वसु-पर्वत-नारद कथा, आणि राम-लक्ष्मण-रावण यांची रामकथा (रविषेणांच्या पद्मपुराणापेक्षा वेगळ्या परंपरेतील).
• पर्व ६९–७२: नमिनाथ व जयसेन चक्रवर्ती; नेमिनाथ, श्रीकृष्ण, बलदेव, प्रद्युम्न, जरासंध व ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती — हरिवंश कथा.
• पर्व ७३: भगवान पार्श्वनाथ व कमठाशी दहा भवांचे वैर.
• पर्व ७४–७६: भगवान महावीर, सती चंदना, राजा श्रेणिक, चेलना, अभयकुमार, जीवंधर कुमार; जंबूस्वामी, कल्कि राजा, पंचम-षष्ठम काळ व भावी तीर्थंकर.

या पाठाचे महत्त्व

अनुवाद कितीही चांगला असला तरी आचार्यांच्या मूळ शब्दांचे सौंदर्य व अर्थगांभीर्य मूळ पाठातच अनुभवता येते. संस्कृतचा अभ्यास करणारे स्वाध्यायी, विद्वान व पाठशाळांसाठी हा पाठ विशेष उपयुक्त आहे. सोबतच्या PDF मध्ये केवळ मूळ संस्कृत श्लोक आहेत; प्रत्येक पर्वाच्या कथेचा हिंदी अनुवाद व सविस्तर परिचय 'उत्तरपुराण' या स्वतंत्र नोंदीत उपलब्ध आहे.