आदिपुराण

आदिपुराण हा आचार्य जिनसेन (द्वितीय) यांनी संस्कृत भाषेत रचलेल्या 'महापुराण' (त्रिषष्टिलक्षण महापुराण) या विशाल ग्रंथाचा पूर्वार्ध आहे. जिनसेनाचार्य हे इ.स. नवव्या शतकातील, राष्ट्रकूट सम्राट अमोघवर्ष (प्रथम) यांचे गुरु आणि वीरसेनाचार्यांची 'जयधवला' टीका पूर्ण करणारे प्रकांड विद्वान होते. आदिपुराणात एकूण ४७ पर्व व सुमारे १२,००० श्लोक आहेत. जिनसेनाचार्यांनी ४२ पर्व व ४३ व्या पर्वाचे काही श्लोक रचले असताना त्यांचे समाधिमरण झाले; उरलेली पर्वे (४३–४७) त्यांचे शिष्य गुणभद्राचार्य यांनी पूर्ण केली. ग्रंथाचा मुख्य विषय प्रथम तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव आणि प्रथम चक्रवर्ती भरत यांचे चरित्र हा आहे.

प्रमुख पर्वे व त्यांतील विषय

• पर्व १–३ (कथामुख व पीठिका): मंगलाचरण, पूर्वाचार्यांचे स्मरण, कथेची परंपरा (भगवान महावीर → गौतम गणधर → राजा श्रेणिक), कालचक्र (अवसर्पिणी–उत्सर्पिणी), भोगभूमी आणि प्रतिश्रुतीपासून नाभिराजापर्यंत चौदा कुलकर.
• पर्व ४–११ (ऋषभदेवांचे पूर्वभव): राजा महाबल → ललितांग देव → वज्रजंघ व श्रीमती (मुनींना आहारदान व त्यातून सम्यग्दर्शनाची प्राप्ती) → अच्युतेंद्र → चक्रवर्ती वज्रनाभी (सोळा कारण भावनांनी तीर्थंकर प्रकृतीचा बंध) → सर्वार्थसिद्धी विमान. दान, सम्यक्त्व आणि साधनेमुळे आत्मा भवाभवांतून कसा उन्नत होतो, हे या भागाचे मर्म आहे.
• पर्व १२–१४ (गर्भ व जन्म कल्याणक): अयोध्येत नाभिराजा व मरुदेवी यांच्या घरी अवतरण, मातेची सोळा स्वप्ने, रत्नवृष्टी, सुमेरू पर्वतावर इंद्रांनी केलेला जन्माभिषेक व जन्मोत्सव.
• पर्व १५–१६ (कुमारकाळ व साम्राज्य): यशस्वती व सुनंदा यांच्याशी विवाह; भरत, बाहुबली, ब्राह्मी, सुंदरी आदी अपत्ये; ब्राह्मीला लिपी व सुंदरीला अंकविद्या शिकवणे; कल्पवृक्ष लुप्त झाल्यावर प्रजेला असि, मसि, कृषि, विद्या, वाणिज्य व शिल्प या षट्कर्मांचे शिक्षण — म्हणजेच कर्मभूमीतील मानवी सभ्यतेचा आरंभ.
• पर्व १७–१९ (तप कल्याणक): नीलांजना अप्सरेचे नृत्य सुरू असतानाच तिचा मृत्यू पाहून वैराग्य, जिनदीक्षा व सहा महिन्यांचा कायोत्सर्ग; धरणेंद्राने नमि-विनमी यांना विजयार्ध पर्वतावरील विद्याधरांचे राज्य दिले.
• पर्व २० (प्रथम आहार व केवलज्ञान): हस्तिनापुरात राजा श्रेयांस यांनी इक्षुरसाचा प्रथम आहार दिला — अक्षय तृतीयेचा उगम; त्यानंतर पुरिमताल नगरीजवळ भगवंतांना केवलज्ञान.
• पर्व २१ (ध्यानतत्त्व): आर्त, रौद्र, धर्म्य आणि शुक्ल ध्यानांचे सविस्तर शास्त्रीय विवेचन — जैन ध्यानशास्त्राचा एक महत्त्वाचा स्रोत.
• पर्व २२–२४ (समवसरण व धर्मोपदेश): समवसरणाची रचना व वैभव, भरताने केलेली स्तुती आणि भगवंतांच्या दिव्यध्वनीतून सात तत्त्वे, रत्नत्रय, श्रावकधर्म व मुनिधर्म यांचा उपदेश.
• पर्व २५ (जिनसहस्रनाम): इंद्राने भगवंतांची एक हजार आठ नावांनी केलेली स्तुती — आजही पाठ केले जाणारे प्रसिद्ध 'जिनसहस्रनाम स्तोत्र'; त्यानंतर भगवंतांचा विहार.
• पर्व २६–३७ (भरत चक्रवर्ती): चक्ररत्नाची प्राप्ती, षट्खंड दिग्विजय, बाहुबलींशी दृष्टियुद्ध, जलयुद्ध व मल्लयुद्ध; विजयी होऊनही बाहुबलींचे वैराग्य, एक वर्षाचा कायोत्सर्ग व केवलज्ञान; भरताचे चक्रवर्ती वैभव.
• पर्व ३८–४२ (श्रावक संस्कार व राजधर्म): भरताने व्रती श्रावकांची 'द्विज' वर्ण म्हणून स्थापना केली; गर्भान्वय (५३), दीक्षान्वय (४८) व कर्त्रन्वय (७) क्रियांचे वर्णन — जैन संस्कार-विधींचा मूळ आधार; भरताची सोळा स्वप्ने व त्यांतून पंचम काळाचे भविष्य; क्षत्रियधर्म व राजनीतीचा उपदेश.
• पर्व ४३–४७ (गुणभद्राचार्य रचित): जयकुमार व सुलोचना यांची कथा व त्यांचे पूर्वभव; कैलास (अष्टापद) पर्वतावर भगवान ऋषभदेवांचे निर्वाण आणि भरत चक्रवर्तींचे वैराग्य, केवलज्ञान व मोक्ष.

वैशिष्ट्ये व महत्त्व

आदिपुराण हे केवळ चरित्रकाव्य नसून जैन धर्माचा एक ज्ञानकोशच आहे — त्यात लोकरचना, कालचक्र, ध्यान, स्तोत्र, गृहस्थांचे संस्कार, वर्णव्यवस्थेची जैन दृष्टी आणि राजनीती यांचे विवेचन आहे. उत्तम अलंकार, विविध छंद आणि रसपूर्ण वर्णनांमुळे ते संस्कृत महाकाव्य परंपरेतही उच्च स्थानी आहे. कन्नड आदिकवी पंप यांचे 'आदिपुराण' (इ.स. ९४१) आणि नंतरची अनेक पुराणे याच ग्रंथावर आधारित आहेत. आदिपुराण व त्याचा उत्तरार्ध 'उत्तरपुराण' मिळून ६३ शलाकापुरुषांचे संपूर्ण 'महापुराण' तयार होते.

टीप: सोबतच्या PDF मध्ये पर्व १ ते २५ हिंदी अनुवादासह उपलब्ध आहेत.