षट्खंडागम

दिगंबर जैन परंपरेत षट्खंडागम हा सर्वात प्राचीन, मूळ आणि सर्वोच्च सिद्धान्त ग्रंथ मानला जातो. हा ग्रंथ जैन धर्माचा 'अध्यात्मिक व वैज्ञानिक पाया' आहे, कारण यात आत्म्याचे स्वरूप आणि कर्मसिद्धांताचे अत्यंत सखोल गणितीय व तात्विक विवेचन केले आहे.

षट्खंडागम ग्रंथाबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
निर्मितीचा इतिहास व रचनाकार

• रचनाकार: या ग्रंथाची रचना आचार्य पुष्पदंत आणि आचार्य भूतबलि यांनी केली.
• प्रेरक गुरु: गिरनार पर्वतावरील चंद्रगुफेमध्ये राहणारे महान आचार्य धरसेन यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांच्या दोन शिष्यांनी (पुष्पदंत व भूतबलि) हे ज्ञान प्राप्त करून ग्रंथाचे रूप दिले.
• काळ: ई. स. पहिली शताब्दी (सुमारे इ. स. १५० च्या आसपास).
• भाषा: प्राकृत (शौरसेनी प्राकृत).

ग्रंथाचे ६ खंड (नाव आणि विभाग)
'षट्खंडागम' या नावावरूनच स्पष्ट होते की या ग्रंथात ६ प्रमुख खंड (भाग) आहेत. या ६ खंडांमध्ये एकूण १७७००० (सत्तर हजार) श्लोकप्रमाण (सूत्ररूप) मजकूर आहे:

1. जीवस्थान (प्रथम खंड): यात १४ गुणस्थाने, मार्गणा स्थानके, आणि जीवांच्या विविध अवस्थांचे वर्णन आहे.
2. सुदूरड (द्वितीय खंड): यात कर्मांच्या प्रकृती, स्थिती आणि अनुभागबंधांचे सखोल विवेचन आहे.
3. स्थानस्थान (तृतीय खंड): कर्मांच्या बंधाची स्थाने आणि मार्गणांचे विस्तृत गणित मांडले आहे.
4. कर्मप्रकृती (चतुर्थ खंड): कर्म प्रकृतींचे स्वामित्व, अनुभाग आणि प्रदेशबंधांचे वर्णन आहे.
5. प्ररूपणा (पंचम खंड): विविध कर्मबंधांच्या प्ररूपणांचे स्पष्टीकरण आहे.
6. महाबंध (सहावा खंड): हा सर्वात मोठा खंड असून, तो केवळ आचार्य भूतबलि यांनी रचला. यात जीवांद्वारे बंधाला जाणारी कर्मे आणि त्यांच्या अथांग रचनेचे गणितीय प्रतिपादन आहे.

ग्रंथाचे ऐतिहासिक महत्त्व

• श्रुतपंचमी पर्व: ज्या दिवशी (ज्येष्ठ शुद्ध पंचमी) हा ग्रंथ पूर्ण लिहून तयार झाला, तो दिवस जैन समाजात श्रुतपंचमी म्हणून अतिशय पवित्र पर्व म्हणून साजरा केला जातो.
• ताडपत्रीय जतन: हा ग्रंथ सुरुवातीला कर्नाटकातील मूडबिद्री येथील जैन मंदिराच्या भांडारात ताडपत्रांवर अत्यंत सुरक्षित ठेवून जतन केला आहे.
• शतकानुशतके हा ग्रंथ सामान्य जगाच्या दृष्टीपासून गुप्त आणि सुरक्षित ठेवला गेला होता. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात विद्वानांनी व जैन संतांनी (जसे की आचार्य शांतिसागर महाराज आणि इतर अभ्यासक) मूडबिद्री च्या भांडारात प्रवेश करून या जीर्ण होत चाललेल्या ताडपत्रांचे महत्त्व ओळखले आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी व मुद्रणासाठी ऐतिहासिक प्रयत्न केले.
• धवला' टीका: पुढे नवव्या शतकात आचार्य वीरसेन स्वामी यांनी या षट्खंडागम ग्रंथावर धवला नावाची अत्यंत प्रसिद्ध आणि विशाल टीका (भाष्य) लिहिली, जी तब्बल ४०,००० श्लोकप्रमाण आहे.

आगमाचे वैज्ञानिक स्वरूप
थोडक्यात सांगायचे तर: 'षट्खंडागम' म्हणजे भगवान महावीरांचे प्रत्यक्ष दिव्य ज्ञान आणि धरसेनाचार्यांचे तप यांच्या संगमातून निर्माण झालेला, जैन सिद्धान्त साहित्याचा आदिग्रंथ होय.

खंडनिहाय सारांश

• प्रथम खंड — जीवस्थान: सर्वांत मोठा व पायाभूत खंड. सत्, संख्या (द्रव्यप्रमाण), क्षेत्र, स्पर्शन, काल, अंतर, भाव व अल्पबहुत्व या आठ अनुयोगद्वारांनी चौदा गुणस्थाने आणि चौदा मार्गणांमधील जीवांचे सविस्तर विवेचन; त्यानंतर नऊ चूलिका — प्रकृती-समुत्कीर्तन, स्थान-समुत्कीर्तन, तीन महादंडक, जघन्य व उत्कृष्ट स्थिती, सम्यक्त्वोत्पत्ती आणि गती-आगती. यातील पहिली 'सत्प्ररूपणा' (सुमारे १७७ सूत्रे) आचार्य पुष्पदंतांनी व पुढील सर्व भाग आचार्य भूतबलींनी रचला.
• द्वितीय खंड — क्षुद्रकबंध (खुद्दाबंध): कर्मबंध करणाऱ्या जीवांचे (बंधकांचे) अकरा अनुयोगद्वारांनी — स्वामित्व, काल, अंतर, भंगविचय, द्रव्यप्रमाण, क्षेत्र, स्पर्शन, नाना-जीव काल व अंतर, भागाभाग व अल्पबहुत्व — मार्गणानिहाय संक्षिप्त विवेचन.
• तृतीय खंड — बंधस्वामित्व-विचय: कोणत्या गुणस्थानात व मार्गणेत कोणत्या कर्मप्रकृतींचा बंध होतो आणि कोठे त्यांचा बंध थांबतो (बंधव्युच्छित्ती) — बंधाच्या 'स्वामींचा' विचार.
• चतुर्थ खंड — वेदना: कर्मप्रकृती-प्राभृताच्या चोवीस अनुयोगद्वारांपैकी 'कृती' व 'वेदना' यांचे विवेचन — कर्माचे द्रव्य, क्षेत्र, काल, भाव इत्यादी सोळा दृष्टींनी वेदनेचा (कर्मफलाचा) विचार.
• पंचम खंड — वर्गणा: स्पर्श, कर्म, प्रकृती व बंधन या अनुयोगद्वारांचे विवेचन; पुद्गलांच्या तेवीस वर्गणा आणि त्यांपैकी कर्मरूप होणाऱ्या वर्गणा.
• षष्ठ खंड — महाबंध (महाधवल): आचार्य भूतबलींनी स्वतंत्रपणे विस्ताराने रचलेला खंड — प्रकृती, स्थिती, अनुभाग व प्रदेश या चारही बंधांचे अत्यंत सविस्तर व गणितीय विवेचन. यावर स्वतंत्र टीकेची गरज नसल्याने आचार्य वीरसेनांनी धवला टीका पहिल्या पाच खंडांवर (सुमारे ७२,००० श्लोकप्रमाण) लिहिली.