मांगी-तुंगी (महाराष्ट्र)

मांगी-तुंगी हे महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील सटाणा (बागलाण) तालुक्यात वसलेले एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि पवित्र दिगंबर जैन सिद्धक्षेत्र आहे. हे स्थान दोन जुळ्या सह्याद्री शिखरांसाठी आणि तेथील विशाल तीर्थंकर प्रतिमांसाठी ओळखले जाते.

१. धार्मिक व आध्यात्मिक महत्त्व

• ९९ कोटी मुनींची सिद्धभूमी: जैन धार्मिक ग्रंथांनुसार, या पर्वतावरून भगवान रामचंद्र, सुग्रीव, गय, गवय, नील आणि इतर सुमारे ९९ कोटी जैन मुनींनी कठोर तपश्चर्या करून मोक्ष (निर्वाण) प्राप्त केला आहे.
• दक्षिण भारताचे 'शिखरजी': या क्षेत्राला दिगंबर जैन परंपरेत अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि याला महाराष्ट्रातील किंवा दक्षिण भारताचे श्री सम्मेद शिखरजी असा दर्जा दिला जातो.

२. मुख्य आकर्षणे व वैशिष्ट्ये

• अहिंसा प्रतिमा (Statue of Ahimsa): मांगी टुंगी पर्वताच्या पायथ्याशी अखंड पाषाणात कोरलेली प्रथम भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ स्वामी) यांची १०८ फूट उंच विशाल प्रतिमा उभारण्यात आली आहे. ही जगातील एकाच दगडापासून बनवलेली सर्वात उंच जैन प्रतिमा मानली जाते.
• दोन जुळी शिखरे (मांगी आणि तुंगी):
• मांगी शिखर: हे शिखर ४,३४३ फूट उंच असून येथे अनेक प्राचीन लेणी, जैन गुंफा आणि मांगी पीक परिसरात दिगंबर जैन मंदिरे आहेत.
• तुंगी शिखर: हे शिखर ४,३६६ फूट उंच असून येथेही प्राचीन चरणपादुका आणि मंदिरे स्थित आहेत.
• दोन शिखरांच्या मध्ये एक नैसर्गिक पठार/रस्ता आहे, जो दोन्ही पर्वतांना जोडतो.
• गुंफा व लेणी: पर्वतावर सुमारे ४-५ प्राचीन गुंफा असून त्यात शेकडो जैन तीर्थंकरांच्या ऐतिहासिक मूर्ती आणि शिलालेख कोरलेले आहेत.

३. यात्रा व चढाई

• मांगी तुंगी माथ्यावरील मंदिर आणि शिखरांवर पोहोचण्यासाठी सुमारे 3,५०० पेक्षा जास्त पायऱ्या चढाव्या लागतात.
• वृद्ध आणि अशक्त भाविकांसाठी डोली/पालखीची व्यवस्था उपलब्ध असते.

4. राहण्याची व भोजनाची सोय

• पर्वताच्या पायथ्याशी भव्य दिगंबर जैन संस्था, अतिथीगृहे आणि विशाल धर्मशाळा आहेत.
•  भाविकांसाठी राहण्याची आणि शुद्ध जैन भोजनाची (चौका) उत्तम सोय उपलब्ध आहे.

• मांगीतुंगी पर्वतावरील खडकांमध्ये कोरलेल्या जैन गुंफा आणि त्यांतील मूर्ती राष्ट्रकूट, चालुक्य आणि यादव काळातील मानल्या जातात.
• शिलालेख: लेण्यांमध्ये संस्कृत आणि जुन्या कन्नड/मराठी लिपीतील अनेक प्राचीन शिलालेख आढळतात. यावरून मध्ययुगात हे क्षेत्र जैन आचार्य आणि साधूंच्या ध्यानाचे प्रमुख केंद्र होते हे सिद्ध होते.
• प्राचीन ग्रंथांत उल्लेख: पूज्य आचार्य भद्रबाहु आणि इतर प्राचीन जैन ग्रंथांमध्ये (उदा. निर्वाण कांड) या क्षेत्राचा उल्लेख 'मांगीतुंगी सिद्धक्षेत्र' असा आवर्जून केला गेला आहे.