उपाध्याय गुण

साधू परमेष्ठी च्या २८ मूलगुणा व्यतिरिक्त  उपाध्याय परमेष्ठी  हे ११ अंग आणि १४ पूर्व – एकूण २५ – यांचे ज्ञाते असून स्वतः त्यांचे अध्ययन करतात व संघातील साधूंना शिकवितात. हे २५ विशेष गुण द्वादशांग श्रुतज्ञानाचे घटक आहेत: बारावे अंग दृष्टिवाद यात १४ पूर्व समाविष्ट आहेत, म्हणून ११ अंग + १४ पूर्व = २५.

११ अंग (पद संख्येसह)

क्र.	अंग	पद संख्या	विषय / अर्थ
१	आचारांग	१८,०००	मुनींचा आचार – चर्या, गुप्ती, समिती, महाव्रते यांचे विधान; काय, केव्हा, कसे आचरावे.
२	सूत्रकृतांग	३६,०००	ज्ञान, विनय, कल्प्य-अकल्प्य, छेदोपस्थापना, व्यवहारधर्म क्रिया; स्वसमय (जैन मत) व परसमय (इतर मते) यांचे निरूपण.
३	स्थानांग	४२,०००	जीवादी पदार्थांचे एकापासून सुरू होऊन उत्तरोत्तर एकेकाने वाढत जाणारे स्थान (संख्याक्रमाने) वर्णन.
४	समवायांग	१,६४,०००	द्रव्य, क्षेत्र, काल, भाव यांच्या दृष्टीने जीवादी पदार्थांचे समानतेने (समवाय) वर्णन.
५	व्याख्याप्रज्ञप्ति	२,२८,०००	"जीव आहे की नाही?" यांसारखे ६०,००० प्रश्न व त्यांची उत्तरे; तीर्थंकरांच्या पाठीमागील गणधरांचे प्रश्नोत्तर.
६	ज्ञातृधर्मकथा	५,५६,०००	तीर्थंकरांची धर्मकथा, तसेच तत्त्वांचे दाखले व कथांद्वारे जीवादी पदार्थांचे स्वरूप.
७	उपासकाध्ययन	११,७०,०००	श्रावकधर्म – श्रावकाचे आचार, व्रते, प्रतिमा (११) इत्यादी.
८	अंतःकृद्दशांग	२३,२८,०००	प्रत्येक तीर्थंकराच्या काळात उपसर्ग सहन करून मोक्ष मिळविणाऱ्या १० अंतःकृत केवलींचे वर्णन.
९	अनुत्तरौपपादिकदशांग	९२,४४,०००	प्रत्येक तीर्थंकराच्या काळात उपसर्ग सहन करून अनुत्तर विमानात जन्मणाऱ्या १० मुनींचे वर्णन.
१०	प्रश्नव्याकरण	९३,१६,०००	प्रश्नकर्त्याचे भूत-भविष्य, सुख-दुःख, लाभ-अलाभ इत्यादी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे; आक्षेपणी, विक्षेपणी, संवेगनी, निर्वेदनी कथांचे विवेचन.
११	विपाकसूत्र	१,८४,००,०००	शुभ-अशुभ कर्मांचे द्रव्य, क्षेत्र, काल, भाव यानुसार उदय-फळ (विपाक) यांचे वर्णन.

१४ पूर्व (पद संख्येसह)

क्र.	पूर्व	पद संख्या	विषय / अर्थ
१	उत्पादपूर्व	१ कोटी	जीव, पुद्गल इत्यादी द्रव्यांचे उत्पाद, व्यय, ध्रौव्य यांचे वर्णन.
२	अग्रायणीयपूर्व	९६ लाख	सात तत्त्वे, नऊ पदार्थ, पाच अस्तिकाय, सहा द्रव्ये यांचे अग्र (मुख्य) परिमाण व स्वरूप; ७०० सुनय-दुर्नयांचे विवेचन.
३	वीर्यानुवादपूर्व	७० लाख	जीवांचे (सकर्म-अकर्म), पुद्गलाचे आणि द्रव्यांचे क्षेत्र-काल आदींच्या अपेक्षेने वीर्य (सामर्थ्य).
४	अस्तिनास्तिप्रवादपूर्व	६० लाख	स्याद्वादानुसार द्रव्ये स्वरूपाने "अस्ति" व परस्वरूपाने "नास्ति" – सप्तभंगीचे विवेचन.
५	ज्ञानप्रवादपूर्व	९९,९९,९९९	पाच ज्ञाने (मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय, केवल), तीन अज्ञाने यांचे भेद, स्वरूप, विषय, फळ.
६	सत्यप्रवादपूर्व	१ कोटी ६ पद	वचनगुप्ती, वाणीचे संस्कार, १० प्रकारचे सत्य, १२ प्रकारची भाषा व वक्त्याचे भेद.
७	आत्मप्रवादपूर्व	२६ कोटी	आत्म्याचे (जीवाचे) कर्तृत्व, भोक्तृत्व, ज्ञातृत्व, व्यापकता इत्यादी स्वरूप; अनेकांत दृष्टीने विवेचन.
८	कर्मप्रवादपूर्व	१ कोटी ८० लाख	आठ मूल कर्मे व १४८ उत्तर प्रकृतींचे बंध, उदय, सत्त्व, स्थिती, अनुभाग यांचे वर्णन.
९	प्रत्याख्यानपूर्व	८४ लाख	द्रव्य-भावरूप त्याग, मुनीचे व्रत-नियम, उपवास, प्रायश्चित्त इत्यादींचे वर्णन.
१०	विद्यानुवादपूर्व	१ कोटी १० लाख	७०० अल्पविद्या व ५०० महाविद्या, अष्टांग निमित्त, तसेच रज्जुराशी, श्रेणी, लोकसंस्थान इत्यादींचे वर्णन.
११	कल्याणवादपूर्व	२६ कोटी	तीर्थंकर, चक्रवर्ती, बलदेव इत्यादींचे गर्भादी कल्याणक; सूर्य-चंद्रादी ग्रहांची गती व शुभ-अशुभ फल.
१२	प्राणवादपूर्व	१३ कोटी	आयुर्वेद (अष्टांग), भूतिकर्म, विषविद्या; दहा प्राण व प्राणायामाचे विस्तृत वर्णन.
१३	क्रियाविशालपूर्व	९ कोटी	संगीत, छंद, अलंकार, ७२ कला, ६४ स्त्रीगुण, शिल्प, गर्भाधानादी क्रिया, सम्यग्दर्शनादी क्रिया.
१४	लोकबिंदुसारपूर्व	१२ कोटी ५० लाख	आठ व्यवहार, चार बीज, मोक्षाचा मार्ग व त्याचे सुख; सर्व श्रुताचा सार.

दृष्टिवाद अंगाचे पाच भेद

परिकर्म, सूत्र, प्रथमानुयोग, पूर्वगत (यात १४ पूर्व) आणि चूलिका.

वर्तमान स्थिती

दिगंबर परंपरेनुसार भगवान महावीरांच्या निर्वाणानंतर क्रमाने श्रुतज्ञानाचा ह्रास झाला. शेवटचे श्रुतकेवली भद्रबाहू होत; त्यानंतर अंग-पूर्वांचे एकदेश ज्ञान आचार्य धरसेन, पुष्पदंत-भूतबली व गुणधर यांच्या परंपरेतून षट्खंडागम व कषायपाहुड या ग्रंथांमध्ये जतन झाले. ११ अंग व १४ पूर्व आज उपलब्ध नाहीत; आजचे उपाध्याय उपलब्ध आगमांचे अध्यापन करतात.

आगम आधार: गोम्मटसार जीवकांड (श्रुतज्ञान प्ररूपणा), षट्खंडागम – धवला टीका, तत्त्वार्थसूत्र अध्याय १, हरिवंशपुराण, मूलाचार.

टीप: पद संख्या व विषय परंपरेतील ग्रंथांनुसार; मूळ ग्रंथाशी पडताळणी अपेक्षित.