पंच परमेष्ठी
पंच परमेष्ठींचे पाच पद खालीलप्रमाणे आहेत:
१. अरिहंत (अरि + हंत)
- ज्यांनी आपल्याआंतरिक शत्रूंचा (काम, क्रोध, लोभ, मोह आणि कषाय) पूर्णपणे नाश केला आहे, ते अरिहंत होत.
- विशेषता: यांना केवलज्ञान (सर्वोच्च आणि संपूर्ण ज्ञान) प्राप्त झालेले असते. हे शरीरसहित (सशरीर) असतात आणि संसारी जीवांना धर्माचा उपदेश देतात. यांना 'तीर्थंकर' किंवा 'अरिहंत भगवंत' म्हणून वंदले जाते.
- जे सर्व कर्मांच्या बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त झाले आहेत आणि ज्यांनी मोक्ष (निर्वाण) प्राप्त केला आहे.
- विशेषता: हे अष्ट कर्मांचा नाश करून शरीररहित (अशरीरी) झाले आहेत. हे लोकाकाशाच्या सर्वात वरच्या भागात असलेल्या सिद्धशिला वर सदासाठी विराजमान असतात.
- जे साधू-संतांच्या संघाचे प्रमुख, मार्गदर्शक आणि जैन आचार-विचारांचे मुख्य संचालक असतात.
- विशेषता: हे दीक्षा देणारे, धार्मिक नियमांचे पालन करवाणारे आणि संघात अनुशासन राखणारे प्रमुख गुरु असतात. यांना जैन आगम आणि ग्रंथांचे सखोल ज्ञान असते.
- जे स्वतः शास्त्रांचा गहन अभ्यास करतात आणि इतर साधू व श्रावकांना शिकवतात, ज्ञानदान करतात.
- विशेषता: हे जैन साहित्याचे प्रखर ज्ञानी मानले जातात. ज्ञान वाटणे आणि त्याचा प्रचार-प्रसार करणे हे त्यांचे मुख्य कर्तव्य असते.
- जे घर-दार, संसार आणि सर्व प्रकारच्या परिग्रहाचा (मोह-माया) त्याग करून पूर्णपणे आत्म-साधनेत लीन असतात.
- विशेषता: हे महाव्रतांचे (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह) अत्यंत कडकपणे पालन करतात. ते स्वतःच्या कर्मांची निर्जरा करत मोक्ष मार्गावर अग्रेसर असतात.
- णमो अरिहंताणं (अरिहंत भगवंतांना नमस्कार असो)
- णमो सिद्धाणं (सिद्ध भगवंतांना नमस्कार असो)
- णमो आयरियाणं (आचार्य भगवंतांना नमस्कार असो)
- णमो उवज्झायाणं (उपाध्याय भगवंतांना नमस्कार असो)
- णमो लोए सब्व साहूणं (या लोकातील सर्व साधूंना नमस्कार असो)
- एसो पंचणमोक्कारो, सव्वपावप्पणासणो,
- मंगलाणं च सव्वेसिं, पढमं हवई मंगलं।
- (हे पाच नमस्कार सर्व पापोंचा नाश करणारे आहेत आणि सर्व मंगलांमध्ये हे पहिले मंगल आहे.)
णमोकार मंत्र
जैन धर्मात णमोकार मंत्र (ज्याला नवकार मंत्र किंवा नमस्कार महामंत्र असेही म्हणतात) हा सर्वात पवित्र, मूळ आणि सर्वोच्च मंत्र मानला जातो. या मंत्राचा इतिहास अतिशय प्राचीन आणि ऐतिहासिक पुराव्यांशी जोडलेला आहे.
अरिहंत परमेष्ठी
ज्यांनी आपल्या अंतःकरणातील आंतरिक शत्रू—म्हणजेच चार घाती कर्म (ज्ञानाववरण, दर्शनाववरण, मोहनीय आणि अंतराय) आणि राग, द्वेष, काम, क्रोध, लोभ, मोह या कषायोंचा पूर्णपणे नाश केला आहे, ते अरिहंत होत.
अरिहंत परमेष्ठींचे गुण
अरिहंत परमेष्ठींचे ४६ गुण: ४ अनंत चतुष्टय, ८ प्रातिहार्य आणि ३४ अतिशय.
सिद्ध परमेष्ठी
ज्यांनी संसाराची सर्व बंधने, कर्मे आणि जन्म-मरण चक्राचा पूर्णपणे अंत केला आहे आणि स्वतःचे मूळ शुद्ध आत्म-स्वरूप प्राप्त करून सिद्ध (मोक्ष) पद प्राप्त केले आहे, ते सिद्ध परमेष्ठी होत.
सिद्ध परमेष्ठींचे गुण
आठ कर्मांच्या क्षयाने सिद्ध भगवंतांना प्राप्त होणारे आठ मूलगुण: क्षायिक सम्यक्त्व, अनंतज्ञान, अनंतदर्शन, अनंतवीर्य, सूक्ष्मत्व, अवगाहनत्व, अगुरुलघुत्व आणि अव्याबाधत्व.
सिद्ध शीला
सिद्धशिला (ईषत्प्राग्भार पृथ्वी) – लोकाग्रावरील सिद्धांचे निवासस्थान, तिचे स्वरूप, विस्तार आणि सिद्धांच्या ऊर्ध्वगमनाची कारणे.
आचार्य परमेष्ठी
जे स्वतः आचार (चरित्र व नियमांचे) पालन करतात आणि आपल्या संघरूपी परिवाराला त्याचे पालन करायला लावतात, ते आचार्य होत. हे जैन संघात सर्वोच्च गुरुस्थान मानले जातात.
आचार्य परमेष्ठींचे गुण
आचार्य परमेष्ठींचे ३६ गुण: १२ तप, १० धर्म, ५ आचार, ६ आवश्यक आणि ३ गुप्ती.
उपाध्याय परमेष्ठी
जे स्वतः निरंतर जैन शास्त्रांचा सखोल अभ्यास करतात आणि इतर साधू व श्रावकांना शिकव ण्याचे (ज्ञानदान करण्याचे) पवित्र कार्य करतात, ते उपाध्याय होत.
उपाध्याय गुण
उपाध्याय परमेष्ठींचे २८ मूलगुण व २५ विशेष गुण: ११ अंग आणि १४ पूर्वांचे ज्ञान.
साधु (मुनि) परमेष्ठी
जे घर-दार, संसार, नातेवाईक आणि सर्व प्रकारच्या भौतिक सुख-सुविधांचा त्याग करून केवळ आत्म-साधनेत लीन असतात, त्यांना साधु किंवा मुनि म्हणतात.
साधु गुण
साधु परमेष्ठींचे २८ मूलगुण: ५ महाव्रत, ५ समिती, ५ इंद्रियनिरोध, ६ आवश्यक आणि ७ शेष गुण.
चत्तारि दंडक
चत्तारि दंडक हा णमोकार मंत्रानंतर म्हटला जाणारा प्राकृत पाठ असून त्यात अरहंत, सिद्ध, साधू आणि केवलीप्रणीत धर्म या चारांना मंगल, लोकोत्तम आणि शरण म्हणून स्वीकारले आहे.