सिद्ध शीला

सिद्धशिला म्हणजे ईषत्प्राग्भार पृथ्वी – तीन लोकांच्या शिखरावर असलेले सिद्धांचे निवासस्थान. आठही कर्मांचा क्षय करून मुक्त झालेला जीव एका समयात ऊर्ध्वगमन करून लोकाच्या अग्रभागी जाऊन स्थिर होतो. तेथे तो अनंतकाळ अनंत सुख, अनंत ज्ञान आणि अनंत दर्शनात स्थित राहतो; पुन्हा संसारात येत नाही.

सिद्धशिलेचे स्वरूप

बाब	माहिती
नाव	सिद्धशिला – ईषत्प्राग्भार पृथ्वी (आठवी पृथ्वी)
स्थान	ऊर्ध्वलोकाच्या अग्रभागी, सर्वार्थसिद्धि विमानाच्या ध्वजदंडाच्या वर सुमारे १२ योजने
आकार	उलट्या छत्रासारखी (उताणी छत्राकार) – मध्यभागी जाड, कडांकडे क्रमाने पातळ
विस्तार (लांबी-रुंदी)	४५ लाख योजने – मनुष्यलोकाइतकी (अढाई द्वीप)
जाडी	मध्यभागी ८ योजने; कडांवर अत्यंत पातळ
सिद्धांचे निवासस्थान	या पृथ्वीच्या वर असलेल्या तनुवातवलयाच्या अंती, लोकाग्रावर
सिद्धांची अवगाहना	अंतिम शरीराच्या सुमारे दोन तृतीयांश (उत्कृष्ट ३३३⅓ धनुष्य, जघन्य सुमारे १ हात ८ अंगुळे)

सिद्ध लोकाग्रापर्यंतच का जातात?

कर्ममुक्त आत्मा ऊर्ध्वगमन स्वभावी आहे. तत्त्वार्थसूत्र (अध्याय १०) नुसार मुक्त जीव लोकाच्या अंतापर्यंत जातो. त्याच्या पुढे गतीला साहाय्यक धर्मास्तिकाय द्रव्य नसल्याने तो अलोकाकाशात जात नाही.

ऊर्ध्वगमनाची चार कारणे

कारण	दृष्टांत
पूर्वप्रयोग	पूर्वी केलेल्या प्रयत्नाचा संस्कार – कुंभाराचे चाक फिरवणे थांबवले तरी काही काळ फिरत राहते.
असंगत्व (संगरहितता)	कर्माचा भार नसल्याने – मातीचा लेप निघालेली तुंबी पाण्यावर वर येते.
बंधच्छेद	कर्मबंधन तुटल्याने – एरंडाच्या शेंगेचे बंध तुटताच बी वर उडते.
तथागतिपरिणाम	जीवाचा स्वभावच ऊर्ध्वगमनाचा आहे – वाऱ्याशिवाय अग्निज्वाळा वरच जाते.

सिद्धशिलेवरील सिद्धांची स्थिती

सर्व सिद्ध अशरीरी, अमूर्त व आकारवान आत्मप्रदेशांच्या रूपात एकाच जागी परस्पर अव्याबाध राहतात – जसे अनेक दिव्यांचा प्रकाश एकाच खोलीत मिसळून राहतो. त्यांच्यात भेद नसून सर्व समान गुणांचे (८ सिद्ध गुण) धारक आहेत. मनुष्यलोकातून (अढाई द्वीपातूनच) मोक्ष मिळतो, म्हणून सिद्धांचे निवासक्षेत्र मनुष्यलोकाच्या आकाराइतक्या विस्ताराचे सांगितले आहे.

आगम आधार: तत्त्वार्थसूत्र अध्याय १०, तिलोयपण्णत्ती (अधिकार ८), नियमसार, द्रव्यसंग्रह.

टीप: योजन/धनुष्य इत्यादी आकडेवारी परंपरेतील ग्रंथांनुसार; मूळ ग्रंथाशी पडताळणी अपेक्षित.