अनेकांतवाद
अनेकांतवाद हा केवळ जैन दर्शनाचा भाग नसून तो विश्वातील 'वस्तूच्या खऱ्या अस्तित्वाचा' शोध घेणारा एक अत्यंत सखोल आणि तार्किक सिद्धांत आहे.
दार्शनिक भाषेत सांगायचे तर: "उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्" — जगात कोणतीही वस्तू स्थिरही असते आणि सतत बदलणारीही असते. या सत्याला समजून घेणे म्हणजेच अनेकांतवाद.
दार्शनिक भाषेत सांगायचे तर: "उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्" — जगात कोणतीही वस्तू स्थिरही असते आणि सतत बदलणारीही असते. या सत्याला समजून घेणे म्हणजेच अनेकांतवाद.
अनेकांतवादाचा तात्त्विक पाया: 'द्रव्य-गुण-पर्याय': अनेकांतवाद समजण्यासाठी जैन दर्शनातील तीन महत्त्वाच्या संकल्पना समजून घ्याव्या लागतात:
- द्रव्य: जे कायमस्वरूपी राहते (उदा. सोने, आत्मा).
- गुण: द्रव्यामध्ये मूळचे असलेले आणि कधीही नष्ट न होणारे गुण (उदा. सोन्याचा पिवळेपणा किंवा आत्म्याचे ज्ञान).
- पर्याय: द्रव्याचे सतत बदलणारे बाह्य रूप (उदा. सोन्याची बांगडी मोडून अंगठी बनवणे. इथे बांगडीचा नाश झाला, अंगठीचा उत्पाद झाला, पण सोने 'ध्रुव' किंवा स्थिर राहिले).
एकांतवाद हा अज्ञानाचा आणि मोहाचा परिणाम आहे, तर अनेकांतवाद हा सर्वज्ञतेचा आणि वीतरागतेचा पाया आहे. जगभरातील कोणत्याही समस्येवर शांततेने तोडगा काढण्यासाठी हा सिद्धांत आजही तितकाच प्रभावी आहे.
आगम ग्रंथ संदर्भ
उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्
तत्त्वार्थसूत्र