ज्ञानवर्णीय कर्म

1. मतिज्ञानावरण: इंद्रिये (डोळे, कान इत्यादी) आणि मन यांच्याद्वारे होणाऱ्या ज्ञानावर (मतिज्ञान) अडथळा आणणे. *(उदा. पाहू न शकणे, मंदबुद्धी असणे).
2. श्रुतज्ञानावरण: ऐकणे, वाचणे, विचार करणे किंवा शास्त्रांच्या ज्ञानावर (श्रुतज्ञान) पडदा टाकणे. *(उदा. वाचलेले न समजणे, विसरणे).
3. अवधिज्ञानावरण: मर्यादायुक्त रूपी द्रव्यांना (अंतर आणि काळाच्या मर्यादेत) थेट पाहणाऱ्या आत्मिक ज्ञानावर (अवधिज्ञान) रोख आणणे.
4. मनःपर्यायज्ञानावरण: दुसऱ्याच्या मनातील सूक्ष्म विचार जाणून घेण्याच्या आत्मिक ज्ञानावर (मनःपर्यायज्ञान) अडथळा आणणे.
5. केवलज्ञानावरण: आत्म्याच्या पूर्ण, अखंड आणि सर्वज्ञ अशा केवलज्ञाना'वर पूर्णपणे पडदा टाकणे.

• ज्ञानप्रदोष (ज्ञानाचा द्वेष): ज्ञानाची किंवा ज्ञानदात्याची निंदा करणे, ज्ञानाचा तिरस्कार करणे.
• ज्ञाननिह्नव (ज्ञान लपवणे): स्वतःला ज्ञान असूनही अहंकार किंवा मत्सरामुळे ते लपवणे किंवा "मला माहिती नाही" असे सांगणे.
• ज्ञानमात्सर्य (मत्सर/जळफळाट): दुसऱ्याला ज्ञान मिळताना पाहून पोटदुखी किंवा मत्सर वाटणे.
• ज्ञानअंतराय (ज्ञानात अडथळा आणणे): दुसऱ्याच्या अभ्यासात, स्वाध्यायात किंवा शिक्षणात विघ्न निर्माण करणे.
• ज्ञानासादन (ज्ञानाचा अनादर): ज्ञानी पुरुष, गुरू किंवा शास्त्रांचा अपमान करणे, ग्रंथांची मोडतोड करणे किंवा त्यांना अशुद्ध ठिकाणी ठेवणे.
• ज्ञानउपघात (ज्ञानाला दूषित करणे): खोटे शास्त्र किंवा चुकीचे ज्ञान पसरवून लोकांना भ्रमिष्ट करणे.

• क्षय कसा होतो? जेव्हा साधक मुनी भेदज्ञान, स्वाध्याय आणि आत्मध्यानात लीन होतात, तेव्हा ज्ञानावरणीय कर्माचा क्षय होऊ लागतो.
• १० व्या ते १२ व्या गुणस्थानात या कर्माची तीव्रता हळूहळू कमी होत १२ व्या गुणस्थानाच्या (क्षीणमोह) शेवटी हे कर्म मुळासकट नष्ट होते.
• केवलज्ञान प्राप्ती: ज्ञानावरणीय कर्माचा १००% क्षय होताच आत्म्यामध्ये केवलज्ञान  (भूत, वर्तमान आणि भविष्यातील सर्व द्रव्यांना एकाच वेळी जाणण्याची क्षमता) प्रकट होते आणि आत्मा अरिहंत भगवान' बनतो.

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् ॥६॥

णाणगुणावरणदो पुण हाणिं णाणस्स कुणदि जह मेघो। अच्छादेदि दिवाकर-पभाणि अण्णाणमुप्पदे ॥३३॥