दर्शनावर्णीय कर्म

दर्शनावर्णीय - 'दर्शन + आवरणीय' या दोन शब्दांनी बनलेल्या या कर्माचा सोपा अर्थ आत्म्याच्या दर्शन गुणावर (सामान्य अवलोकनावर) पडदा टाकणारे कर्म' असा होतो.

१. 'दर्शन' आणि 'ज्ञान' यातील सूक्ष्म फरक
हे कर्म समजून घेण्यासाठी आधी 'दर्शन' आणि 'ज्ञान' यातील फरक समजणे आवश्यक आहे:

• दर्शन (सामान्य बोध): कोणत्याही वस्तूची किंवा पदार्थाची विशेष माहिती मिळण्यापूर्वी आत्म्याला होणारे सामान्य अवलोकन किंवा अस्पष्ट जाणीव (जसे: "समोर काहीतरी आहे").
• ज्ञान (विशेष बोध): त्या वस्तूचे नाव, रूप, गुण आणि भेद सविस्तर जाणणे (जसे: "समोर जी वस्तू आहे ते पुस्तक आहे").

रूपक (उदाहरणे):

द्रव्यसंग्रह ग्रंथात (गाथा ३४) दर्शनावरणीय कर्माच्या कार्याची व्याख्या प्राकृत भाषेत अतिशय सुंदर गाथेत दिली आहे:
    दंसणगुणावरणदो दंसणावरिण तु होदि पडदो व।
    जह रायदंसणे वि हु पडिहारो कुणदि वारणादीणि ॥३४॥
अर्थ: ज्याप्रमाणे राजाचे दर्शन घेण्यापासून द्वारपाल (प्रतिहार) लोकांना रोखतो आणि अडथळा आणतो, त्याचप्रमाणे आत्म्याच्या 'दर्शन गुणावर' पडदा टाकणाऱ्या कर्माला दर्शनावरणीय कर्म म्हणतात.

२. दर्शनावरणीय कर्माच्या ९ उत्तर प्रकृती (उप-प्रकार)
तत्त्वार्थ सूत्राच्या' आठव्या अध्यायात दर्शनावरणीय कर्माचे प्रकार स्पष्ट केले आहेत: अध्याय ८, सूत्र ७:
    भेदश्चक्षुरचक्षुरवधिकवलानां निद्रानिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च ॥७॥    

दर्शनावरणीय कर्माचे एकूण ९ प्रकार मानले जातात, जे दोन मुख्य गटांत विभागले जातात:
अ) ४ दर्शनावरण प्रकृती:

• चक्षुदर्शनावरण: डोळ्यांनी (नेत्रांनी) होणाऱ्या सामान्य अवलोकनात अडथळा आणणे (उदा. अंधत्व किंवा दृष्टिदोष).
• अचक्षुदर्शनावरण: डोळ्यांव्यतिरिक्त इतर ४ इंद्रिये (कान, नाक, जीभ, त्वचा) आणि मन यांच्याद्वारे होणाऱ्या बोधात अडथळा आणणे.
• अवधिदर्शनावरण: मर्यादायुक्त रूपी पदार्थांना थेट पाहण्याच्या आत्मिक क्षमतेवर (अवधिदर्शनावर) पडदा टाकणे.
• केवलदर्शनावरण: आत्म्याच्या सर्वव्यापी आणि पूर्ण अशा केवलदर्शनावर पूर्णपणे पडदा टाकणे.

ब) ५ निद्रा (झोप) प्रकृती: चेतनेला सुप्त/मंद बनवून दर्शनाचा घात करणाऱ्या ५ प्रकारच्या झोपेचा समावेश यात होतो:

• निद्रा: सामान्य झोप, जी हाक मारल्यावर किंवा थोड्या आवाजाने सहज उघडते.
• निद्रा-निद्रा: अतिशय गाढ झोप, जी खूप प्रयत्नाने किंवा हलवल्यावर उघडते.
• प्रचला: बसल्या-बसल्या किंवा उभे असताना येणारी झोप (ज्यात डोके ढळते/हाताची हालचाल होते).
• प्रचला-प्रचला: अतिशय गाढ झोप, ज्यामध्ये तोंडातून लाळ गळणे, अस्वस्थ हालचाली होणे किंवा बडबडणे घडते.
• स्त्यानगृद्धी (त्याणगृद्धी): ही सर्वात भयानक निद्रा आहे. यात माणूस झोपेत चालतो, अतिशय तीव्र शारीरिक शक्ती वापरून कठीण कामे करतो आणि जागे झाल्यावर त्याला काहीही आठवत नाही.

३. दर्शनावरणीय कर्माच्या बंधाची कारणे (हे कर्म का बांधले जाते?)

• दर्शनात अडथळा आणणे: दुसऱ्याच्या पाहण्यात, दर्शनात किंवा पूजेमध्ये विघ्न निर्माण करणे.
• देव-शास्त्र-गुरूंचा अनादर: वीतरागी देव, शास्त्र आणि मुनिराजांच्या दर्शनाविषयी द्वेष किंवा अनादर बाळगणे.
• इंद्रियांचा गैरवापर: डोळे, कान इत्यादी इंद्रियांचा वापर करून अश्लील, पापयुक्त किंवा हिंसक गोष्टी पाहणे/ऐकणे.
• सत्य लपवणे: सत्याचे दर्शन होत असताना लोकांची दिशाभूल करणे.

४. या कर्माचा नाश आणि परिणाम

• १२ व्या गुणस्थानात नाश: जेव्हा ध्यानस्थ मुनिराज मोहनीय कर्माचा नाश करून १२ व्या गुणस्थानाच्या (क्षीणमोह) शेवटी पोहोचतात, तेव्हा ज्ञानावरणीय आणि अंतराय कर्मांसोबत या दर्शनावरणीय कर्माचाही १००% क्षय (नाश) होतो.
• केवलदर्शन प्राप्ती: हे कर्म नष्ट होताच आत्म्यामध्ये केवलदर्शन प्रकट होते आणि आत्मा 'अरिहंत भगवान' बनतो.

थोडक्यात सार:
दर्शनावरणीय कर्म हे आत्म्याच्या बोध/पाहण्याच्या क्षमतेला आणि चेतनेच्या जागृतीला मंद करणारे घाती कर्म आहे. आत्मज्ञानाचा सराव, इंद्रिय संयम आणि सत्याचा आदर केल्याने या कर्माचा क्षयोपशम होतो.