ध्यान

मन, वचन आणि कायेची चंचलता पूर्णपणे थांबवून आत्म्याला स्वतःच्या शुद्ध, ज्ञान-दर्शनात्मक स्वरूपात स्थिर करणे म्हणजेच ध्यान होय. संवर आणि निर्जरेची प्रक्रिया ध्यान्याशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही.

        उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमाार्तद्रौद्रधर्म्यशुक्लानाम् आ मुहूर्तात्॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (९/२७)
अर्थ: उत्तम संहनन (शरीराची वज्रजोषिणी हाडांची मजबूत रचना) असणाऱ्या मुनींचे, एकाग्रचित्ताने मनाच्या विचारांना रोखून धरत एकच शुभ किंवा शुद्ध चिंतनात मग्न राहणे म्हणजे ध्यान होय. याचा कमाल काळ एक मुहूर्त (४८ मिनिटे) असतो.
        झाणं झेय्यं झायगो तिन्नि वि हवंति एक्कमेव जदा।
        तम्हा णिब्बुदिमग्गो झेय्ससमं झाणझादस्स॥ -- समयसार
अर्थ: जेव्हा ध्याता (ध्यान करणारा), ध्येय (परमात्मा/आत्मा) आणि ध्यान (चिंतन प्रक्रिया) हे तिघे एकरूप होतात, तेव्हा मोक्षमार्ग आणि वास्तविक ध्यान प्रगट होते.

ध्यानाचे मुख्य चार प्रकार

• आर्त ध्यान (अशुभ ध्यान): दुःख, शोक, प्रिय वस्तूचा वियोग, किंवा अप्रिय वस्तूचा संयोग यामुळे मनामध्ये सतत व्याकुळता आणि चिंता राहणे. यामुळे पाप कर्मांचा तीव्र बंध होतो. 
• रौद्र ध्यान (अशुभ ध्यान):हिंसा, झूट (असत्य), चोरी आणि परिग्रहाच्या रक्षणासाठी मनात क्रूर, हिंसक किंवा अ‍ॅग्रेटिव्ह विचार करणे. यामुळे नरक गतीचा आस्रव होतो. 
• धर्म्य ध्यान (शुभ ध्यान): देव, शास्त्र, गुरु, धर्म, कर्म-सिद्धान्त आणि जगाच्या स्वरूपाचे चिंतन करणे. यामुळे पुण्य कर्मांचा बंध होऊन स्वर्ग किंवा मनुष्य गती प्राप्त होते. 
• शुक्ल ध्यान (शुद्ध/मोक्षप्रद ध्यान): सर्व कषायांचा पूर्ण नाश करून केवळ शुद्ध आत्मस्वरूपात (निजात्म्यात) अचलपणे लीन होणे. हेच केवळज्ञान आणि मोक्षाचे थेट कारण आहे.

• आज्ञाविचय धर्म ध्यान:   सर्वज्ञ तीर्थंकर भगवंतांनी (जिनेंद्रदेवांनी) सांगितलेले तत्त्व, पापे, पुण्य, जीव, अजीव आणि कर्मांचे स्वरूप जसेच्या तसे श्रद्धेने स्वीकारणे आणि त्यावर चिंतन करणे.
• अपायविचय धर्म ध्यान:   संसारात अनादि काळापासून जीव अज्ञानामुळे आणि कषायांमुळे कसे दुःखी होत आहेत, या संसाराच्या दुःखांचे आणि त्यापासून सुटण्याच्या उपायांचे बारकाईने चिंतन करणे.   
• विपाकविचय धर्म ध्यान:   आठ कर्मांचे (ज्ञानावरणी, दर्शनावरणी, मोहनीय, आयु, नाम, गोत्र, अंतराय) उदय, क्षय किंवा उपशम झाल्यावर आत्म्याला मिळणाऱ्या फळांचे (सुख-दुःखाचे) द्रव्य, क्षेत्र, काळ आणि भावानुसार विचार करणे.
• संस्थानविचय धर्म ध्यान:   या संपूर्ण लोकसागराची (ब्रह्मांडाची) रचना, तिचे आकार, अधोलोक, मध्यलोक, ऊर्ध्वलोक आणि त्यात राहणाऱ्या जिवांच्या स्थितीचे मनन करणे.   फळ: धर्म ध्यानामुळे उत्कृष्ट पुण्य कर्मांचा बंध होतो, ज्यामुळे जीव स्वर्ग किंवा उच्च मनुष्य गती प्राप्त करतो आणि शुक्ल ध्यानासाठी पात्र बनतो.  

• पृथक्त्व: वेगवेगळे करणे, भेद किंवा अनेकत्व. जेव्हा वेगवेगळ्या पदार्थांचे किंवा कर्मांचे पृथक्करण करून चिंतन केले जाते.
• वितर्क: श्रुतज्ञान, तर्क किंवा आगम (शास्त्र) ज्ञानाचा सहवास. जेव्हा ध्यानात साधकाजवळ ग्रंथांचे किंवा शास्त्रांचे सूक्ष्म ज्ञान सोबत असते, तेव्हा त्याला 'वितर्क सहित' ध्यान म्हणतात.
• विचार (सविचार) : एका ध्येयावरून किंवा शब्दावरून दुसऱ्या ध्येयावर किंवा पदावर मनाची होणारी सरमिसळ हालचाल (उदा. एकाअर्थातून दुसऱ्या अर्थाकडे जाणे).

• एकत्व: एकात्मता किंवा अद्वैत भाव. जेव्हा अनेक गोष्टी सोड-सजून केवळ 'एकमेव शुद्ध आत्मतत्त्व' उरते आणि त्यावरच मन एकाग्र होते.
• वितर्क: श्रुतज्ञान, तर्क किंवा आगम (शास्त्र) ज्ञानाचा सहवास. जेव्हा ध्यानात साधकाजवळ ग्रंथांचे किंवा शास्त्रांचे सूक्ष्म ज्ञान सोबत असते, तेव्हा त्याला 'वितर्क सहित' ध्यान म्हणतात.
• अविचार: विचारांची ती चलबिचल किंवा हालचाल पूर्णपणे थांबणे. जेव्हा मन एकाच बिंदूवर (आत्मस्वरूपावर) अचल होते आणि विषयांतर होत नाही, त्याला 'अविचार' म्हणतात.

• सम् + उच्छिन्न: ज्याचा समूळ नाश केला आहे किंवा जो पूर्णपणे नष्ट झाला आहे.
• क्रिया: मन, वचन आणि कायेची सर्व प्रकारची हालचाल (योग).
• निवर्ती: पूर्णपणे निवृत्त होणे, थांबणे किंवा समाप्त होणे.
• ज्या अवस्थेत मन, वचन आणि कायेच्या सर्व प्रकारच्या क्रियांचा (हाचालींचा) समूळ नाश किंवा पूर्णपणे निरोध झाला आहे अशी अवस्था.
• मोक्ष मिळण्याच्या अगदी काही सेकंद आधी (अंतिम एक-दोन मुहुर्तात) ही अवस्था येते. जेव्हा साधक सर्व घातिया कर्मांचा नाश करून केवली (सर्वज्ञ) बनतो, आणि आयुष्याच्या शेवटी जेव्हा बाकी राहिलेली अघाती कर्मे झडवण्याची वेळ येते, तेव्हा तो योग निरोध करतो. म्हणजेच मन, वचन, काया पूर्णपणे अचल व स्थिर करतो (अयोग अवस्था).
• या सूक्ष्म ध्यानाच्या अंतिम क्षणीच उरलेली सर्व कर्मे क्षीण होतात आणि जीव सिद्ध (मुक्त) होऊन लोकशिखरावर जाऊन विराजमान होतो

ध्यान सिद्धीसाठी आवश्यक अटी

• संहनन (शरीर बळ): उच्च दर्जाच्या शुक्ल ध्यानासाठी वज्र-वृषभ-नाराच संहनन (अत्यंत मजबूत हाडांची रचना) असणे आवश्यक मानले गेले आहे, जे पूर्वीच्या काळातील मुनींकडे असायचे.
• कषाय जय: क्रोध, मान, माया आणि लोभ यांचा पूर्ण अभाव असल्याशिवाय मनाची एकाग्रता (ध्यान) टिकत नाही.
• गुप्ती आणि संयम: मनोगुप्ती, वचनगुप्ती आणि कायगुप्तीचे अचूक पालन केल्याशिवाय ध्यान साधत नाही.