निर्जरा

निर्जरा म्हणजे आस्त्रवाद्वारे आलेले कर्म जीवप्रदेशांमध्ये पूर्वबद्ध कर्मांशी स्कंधरूप होऊन परस्परावगाहरूपाने प्रविष्ट होतात व स्थिती पर्यंत सत्तेमध्ये राहून अंत्यस्तिथी क्षणी उदय येऊन निघून जातात. 

निर्जरा म्हणजे आत्म्यावरील पूर्वी जमा झालेल्या कर्मांचे विघटन किंवा त्याग. जोपर्यंत आत्मा कर्माच्या धुळीने (जसे की आसक्ती, द्वेष आणि दुर्गुण) झाकलेला राहतो, तोपर्यंत तो संसारचक्रात अडकलेला राहतो. निर्जरा ही एक महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया आहे, ज्याद्वारे आत्मा शुद्ध होतो आणि मुक्तीच्या दिशेने प्रगती करतो. 

      जह कालेण तवेण य कम्माणं फलदणाण गळण जे।
      तं णिज्जरइ जिणुत्ता सविवाग-अविवाग णेया ॥३४॥ — द्रव्यसंग्रह, गाथा ३४

अर्थ: योग्य वेळ आल्यावर किंवा तपाच्या प्रभावाने कर्मांचे फळ देऊन गळून पडणे म्हणजे निर्जरा होय. ही निर्जरा सविपाक आणि अविपाक अशी दोन प्रकारची असते.

आत्म्याशी पूर्वापार बांधल्या गेलेल्या कर्मांना तपाच्या आणि ध्यानाच्या अग्नीत जाळून पूर्णपणे वेगळे/नष्ट करणे म्हणजेच निर्जरा.
      तपसा निर्जरा च ॥३॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ९, सूत्र ३
अर्थ: तपाच्या माध्यमातून कर्मांची निर्जरा होते.

निर्जरेचे मुख्य २ प्रकार
1. सविपाक निर्जरा:

• कर्माची स्थिती (मुदत) पूर्ण झाल्यावर ते फळ देते आणि आपोआप नष्ट होते.
• ही निर्जरा संसारातील सर्व जीवांना (अज्ञानी/मिथ्यादृष्टी जीवांनासुद्धा) निरंतर होत असते. याने मोक्ष मिळत नाही, कारण कर्म गळताना जीव नवीन कर्मे बांधत राहतो.

2. अविपाक निर्जरा:

• कर्माचा काळ (उदय) येण्यापूर्वीच आत्मज्ञानाने आणि तपाच्या अग्नीने कर्मांना बळजबरीने खेचून आणून (उदीरणा करून) नष्ट करणे.
• ही निर्जरा केवळ सम्यग्दृष्टी आणि आत्मध्यानात लीन असलेल्या साधकांनाच होते. हीच खरी मोक्षाचे कारण असणारी निर्जरा आहे.

गुणस्थान आणि निर्जरेची वाढती तीव्रता
गोम्मटसार आणि  तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ९, सूत्र ४५) नुसार, जसा जसा जीव अध्यात्मिक गुणस्थानांमध्ये (प्रगतीच्या पायऱ्यांवर) पुढे जातो, तशी तशी कर्मांच्या निर्जरेची तीव्रता असंख्य पटीने वाढते.

सकाम निर्जरेची साधने: बाह्य आणि अभ्यांतर तप
अ. बाह्य तप (६ प्रकार): शरीराला आणि इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून नियंत्रित करण्याचे तप:

• अनशन: पूर्णपणे किंवा विशिष्ट वेळा अन्न ग्रहण न करणे (उपवास).
• उदोदर (उद्दर): भुकेपेक्षा कमी खाणे (अल्पाहार).
• वृत्तसंक्षेपण: आहाराच्या वस्तू किंवा क्षेत्राची मर्यादा ठरवणे.
• रसपरित्याग: चवदार, गोड किंवा स्निग्ध रसांचा (दूध, दही, घी, साखर, तेल इ.) त्याग करणे.
• कायक्लेश: शरीराला कठीण आसनांमध्ये किंवा सहनशीलतेत स्थिर ठेवणे.
• संलीनता: इंद्रियांना आणि शरीराला गर्दीपासून किंवा बाह्य प्रलोभनांपासून गुप्त/शांत ठेवणे.

ब. अभ्यान्तर तप (६ प्रकार): मनाला आणि आत्म्याला शुद्ध करण्याचे आन्तरिक तप:

• प्रायश्चित्त: केलेल्या दोषांची वा पापांची शुद्ध भावाने क्षमा मागणे व शुद्धीकरण करणे.
• विनय: देव, शास्त्र, गुरु आणि ज्येष्ठांचा आदर करणे.
• वैयवृत्य: आजारी, वृद्ध आणि मुनींची निष्काम सेवा करणे.
• स्वाध्याय: जिनवाणी (धार्मिक ग्रंथांचे) वाचन, मनन आणि अध्ययन करणे.
• व्योत्सर्ग (कायोत्सर्ग): शरीरावर आणि संसारावर असणारा ममताभाव सोडणे (शारीरिक मोह त्याग).
• ध्यान: आत्मस्वरूपात मन एकाग्र करणे.

अशा प्रकारे ६ बाह्य आणि ६ अभ्यान्तर असे एकूण १२ प्रकारची तपश्चर्या ही निर्जरेचे प्रमुख कारण आहे.

संवर आणि निर्जरा यातील क्रम (मोक्षमार्गातील भूमिका)

• संवर: घराला गळती लागली असताना पाणी येण्याचे द्वार बंद करणे (नवीन कर्म येणे रोखणे).
• निर्जरा: घरात आधीपासून साचलेले पाणी बाहेर काढून टाकणे (जुनी कर्मे नष्ट करणे).

मोक्षप्राप्तीसाठी संवराच्या जोडीने निर्जरेचे असणे अनिवार्य आहे. संवराशिवाय केवळ निर्जरा केली तर कर्मे गळतील पण नवीन कर्मे पुन्हा येत राहतील; म्हणून संवर + निर्जरा या दोन्हीच्या समन्वयानेच आत्म्याची शुद्धता आणि मोक्ष साध्य होते.

थोडक्यात सांगायचे तर: कषायांचा अभाव, आत्मचिंतन आणि संयमी जीवनशैलीच्या माध्यमातून कर्मांना जाळून किंवा पुष्ट न होऊ देता त्यांना आत्म्यापासून वेगळे करणे म्हणजेच कर्म निर्जरा होय.