कर्म विपाक
'विपाक' म्हणजे कर्माचे फलदान किंवा फळ देण्याची अवस्था (उदय) होय. जेव्हा बद्ध झालेले कर्म आपल्या परिपाक काळात येऊन जीवावर सुख-दुःखाचा किंवा गुण-आच्छादनाचा प्रभाव पाडतात, त्याला 'कर्म विपाक' म्हणतात.
कर्माचे फळ (विपाक) कोठे आणि कशाच्या आश्रयाने प्रगट होते, या आधारावर कर्मांचे चार मुख्य भाग पाडले जातात:
- जीव विपाकी
- पुद्गल विपाकी
- क्षेत्र विपाकी
- भव विपाकी
जीव विपाकी कर्म प्रकृती
- ज्या कर्माचा उदय (विपाक) थेट जीवाच्या आत्मिक अवस्थांवर आणि अनुभवांवर होतो, त्यांना जीवविपाकी कर्म म्हणतात.
- हे कर्म जिवाच्या सुख, दुःख, ज्ञान, दर्शन किंवा भाववृत्तींवर थेट परिणाम करतात.
- चारही घाती कर्मे: ज्ञानावरण, दर्शनावरण, मोहनीय आणि अंतराय कर्म.
- अघाती कर्मांपैकी: वेदनीय कर्म (सुख-दुःखाचा अनुभव) आणि उच्च/नीच गोत्र कर्म.
पुद्गल विपाकी कर्म प्रकृती
- ज्या कर्माचा विपाक जीवावर थेट न होता शरीर किंवा बाह्य पुद्गलांवर (भौतिक रचनेवर) होतो, त्यांना पुद्गलविपाकी कर्म म्हणतात.
- हे कर्म जीवाच्या शरीराचा आकार, रंग, रचना, संघटन इत्यादी भौतिक गोष्टी ठरवतात.
- नाम कर्म प्रकृती: जसे औदारिक-वैक्रियिक शरीर, संस्थापन (शरीराचा आकार), संहनन (हाडांची रचना), वर्ण, गंध, रस, स्पर्श इत्यादी.
क्षेत्र विपाकी कर्म प्रकृती
- ज्या कर्माचा उदय जीवाच्या एका स्थानावरून (क्षेत्रावरून) दुसऱ्या स्थानावर जाण्याच्या गतीशी (विग्रहगती) संबंधित असतो, त्यांना क्षेत्रविपाकी कर्म म्हणतात.
- जेव्हा जीव जुने शरीर सोडून नवीन शरीराच्या जन्मासाठी आकाश प्रदेशांतून (क्षेत्रातून) प्रवास करतो, तेव्हा या कर्माचा विपाक कार्य करतो.
- आनुपूर्वी नामकर्म: (नरकानुपूर्वी, तिर्यंचानुपूर्वी, मनुष्यानुपूर्वी, देवानुपूर्वी).
- हे कर्म जिवाला नवीन जन्माच्या क्षेत्राकडे घेऊन जाण्यास कारणीभूत ठरते.
- ज्या कर्माचा विपाक विशिष्ट पर्यायी अवस्था किंवा आयुष्याच्या कालावधीशी (भवाशी) संबंधित असतो, त्यांना भवविपाकी कर्म म्हणतात.
- जोपर्यंत हे कर्म उदयात असते, तोपर्यंत जीव त्या एका विशिष्ट भव (पर्याय) किंवा गतीमध्येच टिकून राहतो.
- आयु कर्म: (नरकायु, तिर्यंचायु, मनुष्यायु, देवायु). हे कर्म जीव किती काळ एका भवात राहील हे ठरवते.