कर्म प्रकृती

अर्थ: आत्म्यासोबत बांधल्या जाणाऱ्या कर्म-पुद्गलांच्या (कर्म कणांच्या) मूळ स्वभावाला किंवा गुणधर्माला 'कर्म प्रकृती' म्हणतात. 

कर्मांच्या एकूण ८ मूळ प्रकृती (मूल प्रकृती) आणि त्यांच्या १४८ उत्तर प्रकृती (उप-प्रकार) आहेत. 

कर्माच्या विविध प्रकृती जेव्हा उदयाला येतात, तेव्हा त्यांचे आत्म्याच्या मूळ गुणांवर व जीवाच्या विचारांवर, शरीरावर आणि बाह्य जीवनावर अत्यंत सूक्ष्म व तीव्र परिणाम होतात.

अ) कर्माच्या ८ मुख्य (मूल) प्रकृती
कर्म सिद्धांतानुसार कर्माच्या मुख्य ८ प्रकृती आहेत. 
ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः ॥४॥ तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ८, सूत्र ४)

अर्थ: कर्माच्या ८ मूल प्रकृती खालीलप्रमाणे आहेत:
1. ज्ञानावरणीय 2. दर्शनावरणीय 3. वेदनीय 4. मोहनीय 5. आयु 6. नाम 7. गोत्र 8. अंतराय.

    णाणादो अंतरायं घादी कम्माणि होंति चत्तारि।
    वेयणि-आउ-णामं गोत्तं अघादि-कम्माणि ॥२५८॥ गोम्मटसार जीवकांड
 अर्थ: ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोहनीय आणि अंतराय ही ४ घाती कर्मे आहेत. तर वेदनीय, आयुष्य, नाम आणि गोत्र ही ४ अघाती कर्मे आहेत.

या ८ प्रकृतींचे मुख्य दोन भाग केले जातात:

• घाती कर्म (४ प्रकृती): जी कर्माची प्रकृती आत्म्याच्या मूळ गुणांना (ज्ञान, दर्शन, सुख, वीर्य) दूषित करते / नष्ट करते.
• अघाती कर्म (४ प्रकृती): जी आत्म्याच्या मूळ गुणांना नष्ट करत नाही, तर केवळ शरीर रचना, आयुष्य आणि संसारातील बाह्य परिस्थिती निर्माण करते.

ब) घाती कर्मांच्या ४ प्रकृती: जी कर्माची प्रकृती आत्म्याच्या मूळ गुणांना (ज्ञान, दर्शन, सुख, वीर्य) दूषित करते / नष्ट करते.

• अर्थ: आत्म्याच्या 'अनंत ज्ञान' या मूळ गुणावर पडदा टाकणारे कर्म.
• रूपक: जसे सूर्याच्या प्रकाशाला ढग झाकून टाकतात, तसे हे कर्म आत्म्याच्या ज्ञानाला झाकते.
• उत्तर प्रकृती (५ प्रकार): मतिज्ञानावरण, श्रुतज्ञानावरण, अवधिज्ञानावरण, मनःपर्यायज्ञानावरण आणि केवलज्ञानावरण.

२. दर्शनावरणीय कर्म

• अर्थ: आत्म्याच्या 'अनंत दर्शन' (सामान्य अवलोकन/बोध) या गुणाला रोकणारे कर्म.
• रूपक: जसे राजाला भेटण्यापूर्वी द्वारपाल (Watchman) लोकांना बाहेरच अडवतो, तसे हे कर्म आत्म्याला वस्तूचे सामान्य स्वरूप पाहण्यापासून रोखते.
• उत्तर प्रकृती (९ प्रकार): ४ चक्षू/अचक्षू/अवधी/केवल दर्शनावरण + ५ प्रकारच्या निद्रा (झोप).

३. मोहनीय कर्म (सर्व कर्मांचा राजा)

• अर्थ: आत्म्याला भ्रमात टाकणारे, विवेकी श्रद्धा आणि सच्चा आचरणापासून दूर नेणारे कर्म. हे सर्वात खतरनाक कर्म मानले जाते.
• रूपक: जसे दारू (मदिरा) प्यालेला माणूस स्वतःचे भान गमावतो आणि काहीही वेडसर वर्तन करतो, तसेच मोहनीय कर्माच्या उदयाने आत्मा संसारात मोहित होतो.
• उत्तर प्रकृती (२८ प्रकार):

        दर्शन मोहनीय (३): मिथ्यात्व, सम्यङ्मिथ्यात्व, सम्यक्त्व (श्रद्धा बिघडवणारे).
        चारित्र मोहनीय (२५): १६ कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ ४x४) + ९ नोकषाय (हास्य, रती, अरती, शोक, भय, जुगुप्सा, ३ स्त्री-पुं-नपुंसक वेद).
४. अंतराय कर्म (Antaray)

• अर्थ: जीवाला दान, लाभ, भोग, उपभोग आणि शक्ती (वीर्य) प्रकट करण्यात अडथळा/विघ्न आणणारे कर्म.
• रूपक: जसे राजाने बक्षीस मंजूर केले तरी भंडारी (खजिनदार) ते देण्यास टाळाटाळ करतो/अडथळा आणतो.
• उत्तर प्रकृती (५ प्रकार): दानांतराय, लाभांतराय, भोगांतराय, उपभोगांतराय आणि वीर्यांतराय.

क. अघाती कर्मांच्या ४ प्रकृती: जी आत्म्याच्या मूळ गुणांना नष्ट करत नाही, तर केवळ शरीर रचना, आयुष्य आणि संसारातील बाह्य परिस्थिती निर्माण करते.
५. वेदनीय कर्म 

• अर्थ: जीवाला संसारात सुख किंवा दुःखाचा अनुभव करून देणारे कर्म.
• रूपक: मधाने माखलेली तलवार चाटणे (सतात-वेदनीय = मधाचे गोडपण, असाता-वेदनीय = जिभेला पडणारा काप).
• उत्तर प्रकृती (२ प्रकार): साता वेदनीय (सुख देणारे) आणि असाता वेदनीय (दुःख देणारे).

६. आयु / आयुष्य कर्म

• अर्थ: जीवाला एका ठराविक गतीत (देव, मनुष्य, नारकी, तिर्यंच) बांधून/कौंडून ठेवणारे कर्म.
• रूपक: जसे कैद्याच्या पायात बेडी ठोकून त्याला विशिष्ट काळासाठी तुरुंगात ठेवले जाते.
• उत्तर प्रकृती (४ प्रकार): देव आयू, मनुष्य आयू, तिर्यंच आयू आणि नरक आयू.

७. नाम कर्म

• अर्थ: जीवाला शरीर, आकार, वर्ण (रंग), गंध, रूप आणि गती प्रदान करणारे कर्म.
• रूपक: जसे एखादा चित्रकार चित्राला विविध रंग आणि आकार देतो.
• उत्तर प्रकृती (९३ प्रकार): यात शरीर, अवयव, बांधा, स्पर्श, रस, गंध, वर्ण इत्यादींचा समावेश होतो.

८. गोत्र कर्म

• अर्थ: जीवाला उच्च किंवा नीच कुळात/कुटुंबात जन्म देणारे कर्म.
• रूपक: जसे कुंभार लहान-मोठी किंवा उच्च-नीच दर्जाची मडकी (मातीची भांडी) बनवतो.
• उत्तर प्रकृती (२ प्रकार): उच्च गोत्र आणि नीच गोत्र.