अघाती कर्म

अघाती याचा सोपा अर्थ घात न करणारे असा होतो. ही अशी कर्मे असतात जी आत्म्याच्या मूळ आणि स्वाभाविक गुणांचा (ज्ञान, दर्शन, सुख, वीर्य) थेट घात किंवा नाश करत नाहीत, तर केवळ जीवाला शरीर, आयु, सामाजिक स्थान आणि संसारातील बाह्य अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण करून देतात.

अघाती कर्मांच्या ४ मुख्य प्रकृती, संबंधित कार्य, नष्ट होणारा गुण व प्रकार 
१. वेदनीय कर्म 

• कार्य: जीवाला संसारात अनुकूल (सुखद) किंवा प्रतिकूल (दुःखद) परिस्थितीचा अनुभव करून देणे.
• नष्ट न होणारा / अडवला जाणारा गुण: आत्म्याचा अव्याबाध सुख (अखंड शाश्वत सुख) हा गुण.
• प्रकार:

    - साता वेदनीय: अनुकूल परिस्थिती, निरोगी शरीर, यश आणि सुखद अनुभव देणे.
    - असाता वेदनीय: शारीरिक वेदना, आजारपण, दुःखाचे प्रसंग आणणे.

• दृष्टान्त: जसे मधाने माखलेली तलवार चाटणे (मधाचा गोडवा = साता, जिभेला पडणारा काप = असाता).

२. आयु कर्म

• कार्य:** जीवाला एका विशिष्ट गतीत (देव, मनुष्य, नारकी, तिर्यंच) एका ठराविक कालावधीसाठी बांधून/कौंडून ठेवणे.
• अडवला जाणारा गुण: आत्म्याचा अक्षय स्थिती (शाश्वत स्थान) हा गुण.
• दृष्टान्त: जसे कैद्याच्या पायात बेडी ठोकून त्याला विशिष्ट काळासाठी तुरुंगात ठेवले जाते.

३. नाम कर्म

• कार्य: जीवाला शरीर, शरीराचा आकार, वर्ण (रंग), अवयव, आवाज आणि यश-अपयश प्रदान करणे.
• अडवला जाणारा गुण: आत्म्याचा सूक्ष्मत्व (अमूर्त/अशरीरी) हा गुण.
• दृष्टान्त: जसे एखादा चित्रकार  चित्राला विविध रंग, आकार आणि रूप देतो.

४. गोत्र कर्म

• कार्य: जीवाला उच्च किंवा नीच कुळात/कुटुंबात जन्म देणे आणि सामाजिक प्रतिष्ठा ठरवणे.
• अडवला जाणारा गुण: आत्म्याचा अगुरुलघु (समानता/उच्च-नीचतेचा अभाव) हा गुण.
• दृष्टान्त: जसे कुंभार लहान-मोठी किंवा उच्च-नीच दर्जाची भांडी बनवतो.

२. अघाती कर्मांचा नाश आणि 'सिद्ध पद' (मोक्ष)
अघाती कर्मे ही केवळ बाह्य शरीराशी संबंधित असल्यामुळे ती आत्म्याला दुःखी किंवा भ्रमिष्ट करू शकत नाहीत (जोपर्यंत घाती कर्मे नष्ट झालेली असतात).

• अरिहंत अवस्था: घाती कर्मांचा नाश झाल्यावर भगवान 'अरिहंत' (केवलज्ञानी) बनतात. या अवस्थेतही त्यांच्याकडे ४ अघाती कर्मे शिल्लक असतात. म्हणूनच अरिहंतांना शरीर असते, ते विहार करतात आणि देशना (उपदेश) देतात.
• सिद्ध अवस्था: आयुष्याच्या शेवटी जेव्हा या उरलेल्या ४ अघाती कर्मांचाही १००% नाश (क्षय) होतो, तेव्हा अरिहंत भगवान शरीराचा त्याग करून सिद्ध पद (मोक्ष) प्राप्त करतात.

अघाती कर्मे म्हणजे आत्म्याला मिळालेले 'शरीर आणि बाह्य जगाचा साचा' होय. घाती कर्मांचा नाश झाल्यावर ही अघाती कर्मे आत्म्याला कोणताही त्रास देऊ शकत नाहीत आणि शेवटी त्यांचा क्षय झाल्यावर आत्मा पूर्णपणे अशरीरी, मुक्त आणि सिद्ध बनतो.