वेदनीय कर्म

जीव जेव्हा अनुकूल (सुखद) किंवा प्रतिकूल (दुःखद) शारीरिक व बाह्य परिस्थितींचा अनुभव घेतो, तेव्हा तो वेदनीय कर्माच्या उदयामुळे असतो. 

गोम्मटसार कर्मकांड या ग्रंथामध्ये कर्माला मधाने माखलेली तलवार' (असिधारा) असे रूपक दिले आहे—जसे मधाने माखलेली तलवार चाटताना सुरुवातीला गोड वाटते, पण नंतर जीभ कापून तीव्र वेदना होतात, तसेच हे कर्म जीवा ला सांसारिक सुख-दुःखाचा अनुभव देते.
       घादीपडिसत्तिमओ वेयणियो महु-लित्त-असि-धारेव| -- गोम्मटसार कर्मकांड, गाथा २१

१. वेदनीय कर्माचे २ उत्तर प्रकार
      सदसद्वेद्ये ॥६॥— तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ८, सूत्र ६
अर्थ: वेदनीय कर्माचे दोन प्रकार आहेत—**सदवेदनीय** (साता वेदनीय) आणि **असदवेदनीय** (असाता वेदनीय).
साता वेदनीय:

• स्वरूप: ज्या कर्माच्या उदयाने जीवाला शारीरिक आरोग्य, अनुकूल वातावरण, उत्तम धन-धान्य, सुखी कुटुंब, गोड वाणी आणि अनुकूल परिस्थिती मिळते.
• परिणाम: जीव या उदयामध्ये सुख अनुभवतो.

असाता वेदनीय:

• स्वरूप: ज्या कर्माच्या उदयाने जीवाला शारीरिक आजार (रोग), तीव्र वेदना, प्रतिकूल वातावरण, दारिद्र्य, प्रिय व्यक्तीचा वियोग आणि अप्रिय गोष्टींचा लाभ होतो.
• परिणाम: जीव या उदयामध्ये दुःख आणि अस्वस्थता अनुभवतो.

२. साता आणि असाता वेदनीय बंधाची कारणे (आस्रव)
आचार्य उमास्वामी यांनी तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ६, सूत्र ११ व १२)* मध्ये दोन्ही वेदनीय कर्माच्या बंधाची कारणे स्पष्ट केली आहेत:

असाता वेदनीय बंधाची कारणे (दुःख निर्माण करणारी कार्ये):
दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभयस्थानान्यसद्वेद्यस्य ॥११॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ६, सूत्र ११

• दुःख देणे: स्वतःला किंवा दुसऱ्याला मानसिक/शारीरिक त्रास देणे.
• शोक करणे: संकट आल्यावर अतीव रडणे किंवा वाईट वाटून घेणे.
• ताप (संताप): स्वतः जळफळणे किंवा दुसऱ्याला त्रासाने तापवणे.
• आक्रंदन: दुःखाने जोरजोरात आरडाओरडा करणे.
• वध: प्राण्यांची किंवा जीवांची हिंसा करणे, मारहाण करणे.
• परिदेवन: दुःख व्यक्त करून दुसऱ्याची सहानुभूती मिळवण्याचा प्रयत्न करणे.

साता वेदनीय बंधाची कारणे (सुख निर्माण करणारी कार्ये):
      भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसंयमादियोगः क्षन्तिः शौचमिति सद्वेद्यस्य ॥१२॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ६, सूत्र १२

• भूत-अनुकंपा: सर्व प्राण्यांवर, कीटक-पशूंवर दया दाखवणे.
• व्रती-अनुकंपा: संयमी, मुनी आणि सावध जीवन जगणाऱ्या साधकांची सेवा करणे.
• दान: भूकेलेल्याला अन्न, आजारी व्यक्तीला औषध आणि अज्ञान दूर करण्यासाठी ज्ञानदान देणे.
• सराग संयम व अक्रोध: क्रोधावर नियंत्रण ठेवून क्षमा (क्षान्ती) आणि शौच (संतोष/पवित्रता) बाळगणे.

३. अघाती कर्म असूनही वेदनीय कर्म कसे कार्य करते?

• कषाय (मोह) नसेल तर वेदनीय निष्फळ: वेदनीय कर्म हे अघाती (आत्म्याच्या गुणांचा थेट घात न करणारे) कर्म आहे. जोपर्यंत आत्म्यामध्ये 'मोहनीय कर्म' (राग-द्वेष-कषाय) जिवंत असते, तोपर्यंतच असाता वेदनीय कर्माने दुःख वाटते आणि साता वेदनीयने सुख वाटते.
• अरिहंत भगवंतांचे उदाहरण: १३ व्या गुणस्थानात (अरिहंत पद) अरिहंत देवांनाही 'साता वेदनीय' कर्माचा उदय असतो, परंतु मोहनीय कर्म नष्ट झाल्यामुळे ते पूर्णपणे वीतरागी असतात. त्यामुळे त्यांना या उदयामुळे कसलाही शारीरिक वा मानसिक आनंद/दुःख वाटत नाही; ते नेहमी अतींद्रिय आत्मिक आनंदात लीन असतात.

 ४. ५. असाता वेदनीय कर्माचा प्रभाव कसा कमी करावा?

• समता भाव: प्रतिकूल परिस्थितीत किंवा आजारपणात "हा माझ्याच पूर्वकर्माचा उदय आहे" असे मानून शांत राहणे (सामायिक करणे).
• परपीडा टाळणे: कोणत्याही जीवाला मनाने, वचनाने किंवा कायेने त्रास न देणे.
• अभयदान व सेवा: आजारी माणसांची, वृद्धांची आणि मूक प्राण्यांची सेवा-शुश्रूषा करणे.