द्रव्य

जैन धर्मात द्रव्य (सत्/अस्तित्व) या मूलभूत संकल्पनेचा सखोल विचार आगम ग्रंथांमध्ये केला आहे. ज्याचे स्वतंत्र अस्तित्व आहे, ज्याला स्वतःचे गुण आहेत आणि ज्याच्या अवस्था बदलतात, त्याला 'द्रव्य' म्हणतात. संपूर्ण जग हे ६ द्रव्यांनी बनलेले आहे: जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश आणि काल.

तत्वार्थ सूत्र या ग्रंथाच्या पाचव्या अध्यायात द्रव्यांचे वर्णन खालील प्रमाणे केले आहे:
    'अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः' (सूत्र १) – धर्म, अधर्म, आकाश आणि पुद्गल हे अजीव आणि कायवान् (प्रदेशी) द्रव्य आहेत.
    'द्रव्याणि जीवाश्च' (सूत्र २-३) – वरील द्रव्यांसोबत 'जीव' आणि 'काल' यांचा समावेश होऊन एकूण ६ द्रव्ये होतात.
    'उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्' (सूत्र ३०) – प्रत्येक द्रव्यामध्ये उत्पाद (उत्पत्ती), व्यय (नाश) आणि ध्रौव्य (नित्यत्व) हे तीन गुण असतात, त्याला 'सत्' म्हणतात.

अध्यात्मशिरोमणी आचार्य कुंदकुंद यांनी द्रव्याचे स्वरूप आध्यात्मिक आणि द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिक नयाच्या दृष्टीने स्पष्ट केले आहे:

• पंचास्तिकायसंग्रह: यात ५ अस्तिकाय (जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश) आणि 'काल' या ६ द्रव्यांचे सूक्ष्म वर्णन दिले आहे.

• समयसार (गाथा ३८-४५): जीव हा शुद्ध निश्चय नयाने ज्ञान-दर्शनस्वरूपी, असंग आणि अकर्ता कसा आहे, याचे विवेचन करताना द्रव्याच्या पारमार्थिक स्वभावावर प्रकाश टाकला आहे.

द्रव्य संग्रह या ग्रंथात द्रव्याचे स्वरूप व वर्गीकरण अतिशय सोप्या आणि स्पष्ट भाषेत समजून दिले आहे :

• जीव द्रव्य: चेतनायुक्त, ज्ञान-दर्शन असणारा.
• पुद्गल द्रव्य: स्पर्श, रस, गंध आणि वर्ण असणारा (मूर्तिक).
• धर्म द्रव्य: जीवाला व पुद्गलाला गती (हालचाल) करण्यासाठी साहाय्यक (उदा. पाण्यातील माशासाठी पाणी).
• अधर्म द्रव्य: जीवाला व पुद्गलाला स्थितीमध्ये (थांबण्यासाठी) साहाय्यक (उदा. थकलेल्या पथिकासाठी झाडाची सावली).
• आकाश द्रव्य: सर्व द्रव्यांना राहण्यासाठी जागा/अवगाहना देणारे.
• काल द्रव्य: सर्व द्रव्यांमध्ये परिणमन (बदल/रूपांतर) घडवून आणण्यास निमित्त असणारे.

गुण (वैशिष्ट्ये): पदार्थाचे आंतरिक गुणधर्म जे स्थिर राहतात (उदा., आत्म्यामधील चेतना). 

पर्याय (बदल): दिलेला पदार्थ कालांतराने धारण करत असलेली सतत बदलणारी रूपे किंवा अवस्था. 

ध्रुव (शाश्वतता): हे अटळ सत्य की, जरी रूपे बदलतात आणि गुणधर्म कायम राहतात, तरी मूळ द्रव्य स्वतः निर्माण होत नाही किंवा नष्ट होत नाही.

नित्यानित्यात्मकता - प्रतिक्षणी परिवर्तन होत राहिल्यामुळे द्रव्य अनित्य आहे आणि परिवर्तित होत राहिल्यानंतरही ते आपल्या मुळात अपरिवर्तित आहे, म्हणून द्रव्य नित्यही आहे. म्हणूनच जैनदर्शनात द्रव्याला नित्यानित्यात्मक म्हटले गेले आहे. 

नित्यानित्यात्मक असल्यामुळे द्रव्याला गुण-पर्याय वाले म्हटले गेले आहे. गुण हा पदार्थाचा नित्य अंश आहे, तो कधीही नष्ट होत नाही. त्याच्या अवस्था/पर्याया बदलत राहतात. पदार्थ अनेक गुणांचा समूह आहे. त्यांत होणारे परिवर्तनच पर्याय आहे. प्रत्येक गुण द्रव्याश्रित राहतो परंतु स्वतः गुणरहित असतो. म्हणून हा गुण असूनही निर्गुण म्हटला जातो. गुण पदार्थात सर्वत्र राहतात. असे नाही की तो पदार्थाच्या कोणत्या एका भागात राहतो; तो तर तिळात तेलाप्रमाणे संपूर्ण पदार्थात व्याप्त होऊन राहतो. सर्वत्र असण्याबरोबरच तो सर्वदा आढळतो, म्हणून त्याला नित्य म्हणतात. पर्याया क्षणक्षयी असतात, प्रतिक्षणी नष्ट होत राहिल्यामुळे त्या (पर्याया) अनित्य म्हटल्या जातात.

थोडक्यात: