चक्रवर्ती
चक्रवर्ती हे संपूर्ण भरत क्षेत्राच्या (सहा खंडांच्या) सार्वभौम साम्राज्यावर राज्य करणारे सर्वोच्च सम्राट असतात. प्रत्येक अवसर्पिणी आणि उत्सर्पिणी कालचक्रात एकूण १२ चक्रवर्ती जन्म घेतात.
1. चक्रवर्ती म्हणजे कोण?'
- चक्रवर्ती' हा संपूर्ण भरत क्षेत्रातील सहा खंडांचा (६ खंड) एकमेव सम्राट आणि स्वामी असतो.
- चक्ररत्न: यांच्या जवळ 'चक्ररत्न' नावाचे एक दिव्य आणि अद्वितीय शस्त्र (आयुध) असते. हे चक्र रणांगणात शत्रूचा पराभव करून चक्रवर्तीच्या विजयाचे प्रतीक बनते, म्हणूनच त्यांना 'चक्रवर्ती' म्हणतात.
- १४ रत्ने आणि ९ निधी: चक्रवर्तीकडे अत्यंत दुर्मिळ असे १४ रत्ने (उदा. चक्ररत्न, छत्ररत्न, अश्वरत्न, गजरत्न, स्त्रीरत्न इत्यादी) आणि ९ महानिधी असतात.
- अतुलनीय वैभव: तिन्ही लोकांमध्ये देवांनंतर सर्वाधिक ऐश्वर्य, बल, साम्राज्य आणि वैभव केवळ चक्रवर्तींकडेच असते.
जैन साहित्यात चक्रवर्तींच्या जीवनचरित्रातून वैराग्याची खूप मोठी प्रेरणा दिली जाते:
- संसार त्यागाचे उदाहरण: चक्रवर्तींकडे अमर्याद वैभव, हजारो राण्या, अथांग सैन्य आणि ६ खंडांचे राज्य असूनही, जेव्हा त्यांना संसाराच्या क्षणभंगुरतेची जाणीव होते (उदा. डोक्यावरील एक पिकलेला पांढरा केस पाहून), तेव्हा ते क्षणात सर्व राजवैभवाचा त्याग करून दिगंबर मुनी दीक्षा धारण करतात.
- मोक्षप्राप्ती: बहुतांश चक्रवर्ती कठोर तपश्चर्या करून कर्मांचा नाश करतात आणि मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त करतात.अपवाद: अत्यंत तीव्र भोग-उपभोगाच्या इच्छेमुळे आणि तीव्र कषायांमुळे काही चक्रवर्ती (उदा. सुभौम आणि ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती) संसाराचा त्याग करू शकले नाहीत आणि नरक गतीत गेले.
१२ चक्रवर्तींची सविस्तर यादी
| क्रम | चक्रवर्तींचे नाव | समकालीन तीर्थंकर | गती / अंतिम स्थान (मोक्ष/नरक/स्वर्ग) |
| १ | भरत | १ ले तीर्थंकर (भगवान ऋषभदेव) | मोक्ष (भगवान ऋषभदेवांचे सुपुत्र) |
| २ | सगर | २ रे तीर्थंकर (भगवान अजितनाथ) | मोक्ष |
| ३ | सनत्कुमार | ५ वे तीर्थंकर (भगवान सुमतीनाथ) | मोक्ष (सुंदर कामदेव रूपसुद्धा) |
| ४ | शांतीनाथ | १६ वे तीर्थंकर | मोक्ष (हे स्वतः १६ वे तीर्थंकरही होते) |
| ५ | कुंथुनाथ | १७ वे तीर्थंकर | मोक्ष (हे स्वतः १७ वे तीर्थंकरही होते) |
| ६ | अरहनाथ | १८ वे तीर्थंकर | मोक्ष (हे स्वतः १८ वे तीर्थंकरही होते) |
| ७ | महापद्म | २० वे तीर्थंकर (भगवान मुनिसुव्रतनाथ) | मोक्ष |
| ८ | सुभोम | २१ वे तीर्थंकर (भगवान नमीनाथ) | नरक (अतिशय तीव्र अभिमान आणि हिंसेमुळे) |
| ९ | पद्मनाभ (महापद्म २) | २२ वे तीर्थंकर (भगवान नेमीनाथ) | मोक्ष |
| १० | हरिषेण | २२ वे तीर्थंकर (भगवान नेमीनाथ) | मोक्ष |
| ११ | जयसेन (जय) | २३ वे तीर्थंकर (भगवान पार्श्वनाथ) | मोक्ष |
| १२ | ब्रह्मदत्त | २४ वे तीर्थंकर (भगवान महावीर) | नरक (अहंकार आणि विषयासक्तीमुळे) |
- ३ चक्रवर्ती हे तीर्थंकरही होते: शांतीनाथ, कुंथुनाथ आणि अरहनाथ हे तिघे चक्रवर्ती असण्यासोबतच तीर्थंकर आणि कामदेव या पदांवरही विराजमान होते.
- अधोगती प्राप्त चक्रवर्ती: सुभोम आणि ब्रह्मदत्त हे दोन चक्रवर्ती तीव्र अहंकार, विषयभोग आणि साधूंवरील क्रोधाच्या पापांमुळे मृत्यूनंतर सातव्या नरकात गेले.
- भारत देशाचे नाव: जैन परंपरेनुसार आपल्या देशाचे नाव 'भारत' हे पहिले चक्रवर्ती सम्राट भरत (भगवान ऋषभदेवांचे सुपुत्र) यांच्या नावावरून पडले आहे.
शांतिनाथ
भगवान शांतिनाथ हे जैन परंपरेतील अत्यंत विशेष तीर्थंकर आहेत, कारण ते एकाच जन्मात तीर्थंकर, चक्रवर्ती (१२ चक्रवर्तींपैकी ५ वे) आणि कामदेव (२४ कामदेवांपैकी १२ वे) या तिन्ही पदव्यांनी विभूषित होते.
कुंथुनाथ
भगवान शांतिनाथांनंतर भगवान कुंथुनाथ हे वर्तमान अवसर्पिणी काळातील ६ वे चक्रवर्ती आणि १७ वे तीर्थंकर झाले.
अरहनाथ
भगवान अरहनाथ हे देखील एकाच जन्मात तीर्थंकर, चक्रवर्ती (७ वे) आणि कामदेव (१४ वे) या तिन्ही उच्च पदव्या धारण करणारे महापुरुष होते.
भरत चक्रवर्ती
भरत चक्रवर्ती हे जैन धर्माचे पहिले तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ)आणि राणी यशस्वती (किंवा नंदा) यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. ते या अवसर्पिणी (वर्तमान कालचक्र) काळातील सहा खंडांवर विजय मिळवणारे पहिले चक्रवर्ती सम्राट होते.