आस्रव त्रिभंगी

आस्रव-त्रिभंगी हा आचार्य श्रुतमुनी (इ.स. १४ वे शतक च्या सुमारास) यांचा सुमारे ६२ प्राकृत गाथांचा करणानुयोगी ग्रंथ आहे. कर्मांचे आगमन (आस्रव) कोणत्या कारणांनी होते आणि ते कारण कोणत्या गुणस्थानात व मार्गणेत किती असतात, हे तीन अंगांनी ('त्रिभंगी') — आस्रव, आस्रव-व्युच्छित्ती व अनास्रव — तक्त्यासारख्या नेमक्या पद्धतीने मांडले आहे.

विषयनिहाय सारांश

• आस्रवाचे ५७ भेद (गाथा १–८): मंगलाचरण; मिथ्यात्वाचे ५, अविरतीचे १२, कषायाचे २५ (१६ कषाय व ९ नोकषाय) आणि योगाचे १५ भेद — असे एकूण ५७ आस्रवप्रत्यय.
• गुणस्थानांत आस्रव (गाथा ९–२४): प्रत्येक गुणस्थानात संभवणारे आस्रव, तेथे व्युच्छिन्न होणारे (पुढे न जाणारे) आस्रव आणि तेथे नसणारे (अनास्रव) प्रत्यय; गुणस्थानांतील योग व कषायांची संख्या.
• मार्गणांत आस्रव (गाथा २३–६२): पर्याप्त-अपर्याप्त अवस्था; नरक, तिर्यंच, मनुष्य व देव गती; इंद्रिय, काय, योग, संयम, दर्शन, लेश्या, भव्य, सम्यक्त्व, संज्ञी व आहारक मार्गणांत आस्रवांची त्रिभंगी.

महत्त्व

गोम्मटसाराच्या कर्मकांडातील 'प्रत्यय' विषयाचा हा संक्षिप्त व अभ्यासपूरक ग्रंथ आहे. कोणत्या आध्यात्मिक अवस्थेत कोणती कारणे गळून पडतात हे दाखवून तो आत्मविकासाचा नकाशाच समोर ठेवतो.