अंतरिक्ष पार्श्वनाथ, जिंतूर (महाराष्ट्र)

नेमगिरी संस्थान हे मराठवाड्यातील परभणी जिल्ह्यात जिंतूरपासून सुमारे ३ किमी अंतरावर सह्याद्रीच्या उपडोंगररांगेत वसलेले प्राचीन दिगंबर जैन क्षेत्र आहे. नेमगिरी आणि चंद्रगिरी या दोन टेकड्यांवरील गुहामंदिरे त्यांच्या कलात्मक व अतिशयकारी वैशिष्ट्यांसाठी प्रसिद्ध आहेत.

अंतरिक्ष पार्श्वनाथ — मुख्य अतिशय: नेमगिरीवरील पाचव्या गुहेत भगवान पार्श्वनाथांची सुमारे ६ फूट उंचीची मूर्ती स्थापित आहे, जी जमिनीपासून सुमारे ३ इंच अधांतरी (आधाराशिवाय हवेत) असल्याचे मानले जाते — यामुळेच तिला 'अंतरिक्ष पार्श्वनाथ' हे नाव मिळाले आहे. अशी आख्यायिका आहे की अंतिम श्रुतकेवली आचार्य भद्रबाहू यांनी आपल्या बारा हजार शिष्यांसह येथे येऊन ही मूर्ती प्रतिष्ठापित केली; भगवान महावीरांचे समवसरणही याच क्षेत्री आले होते, अशीही मान्यता आहे.

गुहांची रचना: नेमगिरी टेकडीवरील सात गुहांची प्रवेशद्वारे अत्यंत लहान असूनही आतील मूर्ती मोठ्या आकाराच्या आहेत — भगवान महावीरांची पद्मासनस्थ (साडेतीन फूट) आणि भगवान नेमिनाथांची पद्मासनस्थ (साडेसात फूट) प्रतिमा उल्लेखनीय आहेत. राष्ट्रकूट सम्राट अमोघवर्ष यांच्या काळात हा परिसर 'जैनपूर' म्हणून भरभराटीस आला होता; सुमारे ४५० वर्षांपूर्वी वीर सांघवी व त्यांच्या पुत्रांनी मंदिरे व गुहांचा जीर्णोद्धार केला.