द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिक

स्वरूप: प्रत्येक वस्तू द्रव्य-पर्यायात्मक आहे. जो नय द्रव्याला (सामान्य, नित्य, अन्वयी अंशाला) प्रयोजन मानतो तो द्रव्यार्थिक, आणि जो पर्यायाला (विशेष, अनित्य, व्यतिरेकी अंशाला) प्रयोजन मानतो तो पर्यायार्थिक. सन्मतितर्कानुसार (१.३) हे दोनच मूळ नय आहेत आणि बाकी सर्व नय यांचे विस्तार आहेत.

दृष्टांत: सोन्याचे कंगन मोडून हार बनवला. पर्यायार्थिक नय म्हणतो — "कंगन नष्ट झाले, हार उत्पन्न झाला." द्रव्यार्थिक नय म्हणतो — "सोने आधीही होते, आत्ताही आहे; काहीच नष्ट झाले नाही." दोन्ही विधाने आपापल्या अपेक्षेने खरी आहेत.

सात नयांचे विभाजन: नैगम, संग्रह आणि व्यवहार हे द्रव्यार्थिक नयाचे भेद आहेत; ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे पर्यायार्थिक नयाचे भेद आहेत. आलापपद्धतीत द्रव्यार्थिकाचे दहा आणि पर्यायार्थिकाचे सहा उपनय सांगितले आहेत.

तित्थयरवयणसंगहविसेसपत्थारमूलवागरणी। दव्वट्ठिओ य पज्जवणओ य सेसा वियप्पा सिं॥१.३॥ तीर्थंकरांच्या वचनांतील सामान्य आणि विशेष यांचे मूळ प्रतिपादक द्रव्यार्थिक आणि पर्यायार्थिक हे दोन नय आहेत; बाकी सर्व यांचेच भेद आहेत.