पर्यायार्थिक नय

1. ऋजुसूत्र नय हा अर्थनय आहे आणि शब्द, समभिरूढ, एवंभूत हे तीन व्यंजन नय आहेत, कारण यांमध्ये शब्दाची मुख्यता आहे.

2. वस्तूच्या तात्कालिक-अध्रुव-बाह्यपर्याय धर्माचे कथन

स्वरूप: "पर्याय एव अर्थः प्रयोजनं यस्य" — ज्याचे प्रयोजन पर्याय आहे तो पर्यायार्थिक नय. तो वस्तूतील बदल, अनेकता आणि भेद पाहतो. या नयाने प्रत्येक क्षणी नवी अवस्था उत्पन्न होते आणि आधीची नष्ट होते.

दृष्टांत: मातीपासून घडा बनल्यावर "मातीचा पिंड नष्ट झाला आणि घडा उत्पन्न झाला" असे सांगणे हा पर्यायार्थिक दृष्टिकोन आहे. जीव या नयाने कधी मनुष्य, कधी देव, कधी क्रोधी, कधी शांत असा दिसतो.

भेद: सात नयांपैकी ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे चार पर्यायार्थिक आहेत. यांपैकी ऋजुसूत्र अर्थनय आहे आणि बाकीचे तीन शब्दनय (व्यंजननय) आहेत. आलापपद्धतीत याचे सहा उपनय सांगितले आहेत.

साधनेत उपयोग: या नयाने आपल्या वर्तमान अशुद्ध अवस्थेचे (राग-द्वेष, कर्मबंध) भान होते, आणि ती अवस्था बदलता येते — ही आशा व पुरुषार्थाची प्रेरणा मिळते.