निसर्गज सम्यग्दर्शन

निसर्ग म्हणजे स्वभाव. परोपदेशाशिवाय, अंतरंग कारणाच्या बळावर उत्पन्न होणारे तत्त्वश्रद्धान म्हणजे निसर्गज सम्यग्दर्शन (सूत्र १.३).

अंतरंग कारण: दर्शनमोहाचा उपशम, क्षय किंवा क्षयोपशम हे अंतरंग कारण असते (जीवकांड २६). सात प्रकृतींच्या (अनंतानुबंधी चार आणि दर्शनमोहाच्या तीन) उपशमाने औपशमिक आणि क्षयाने क्षायिक सम्यक्त्व होते.

बाह्य निमित्त (पारंपरिक): निसर्गजात उपदेश बाह्य निमित्त नसतो; पूर्वभवांतील संस्कार, जातिस्मरण, जिनबिंबाचे दर्शन इत्यादी कारणे टीकांमध्ये सांगितली आहेत.

श्रद्धानाचा विषय: श्रद्धान सात तत्त्वांचे असते (सूत्र १.२, १.४).

तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्॥१.२॥ तत्त्वार्थाचे श्रद्धान हे सम्यग्दर्शन.

तन्निसर्गादधिगमाद्वा॥१.३॥ ते (सम्यग्दर्शन) निसर्गाने किंवा अधिगमाने उत्पन्न होते.

जीवाजीवास्रवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम्॥१.४॥ जीव, अजीव, आस्रव, बंध, संवर, निर्जरा आणि मोक्ष ही सात तत्त्वे आहेत.

सत्तण्हं उवसमदो, उवसमसम्मो खया दु खईयो य। विदियकसायुदयादो, असंजदो होदि सम्मो य॥२६॥ सात प्रकृतींच्या उपशमाने औपशमिक आणि क्षयाने क्षायिक सम्यक्त्व होते. दुसऱ्या (अप्रत्याख्यानावरण) कषायाच्या उदयाने सम्यग्दृष्टी असंयत असतो.

छप्पंचणवविहाणं, अत्थाणं जिणवरोवइट्ठाणं। आणाए अहिगमेण य, सद्दहणं होइ सम्मत्तं॥५६१॥ जिनेंद्रांनी सांगितलेले सहा द्रव्य, पाच अस्तिकाय आणि नऊ पदार्थ यांचे आज्ञेने किंवा अधिगमाने श्रद्धान करणे हे सम्यक्त्व.