मतिज्ञान

पांच इंन्द्रिये व मनाच्या साहाय्याने जे होते

इंद्रिय आणि मन यांच्या साहाय्याने, समोरच्या नियमित विषयाचे जे बोधन होते त्याला आभिनिबोधिक (मतिज्ञान) म्हणतात. मति, स्मृति, संज्ञा, चिंता आणि अभिनिबोध हे समानार्थी शब्द आहेत.

मति ज्ञानाच्या उत्पत्तीचे चार टप्पे:

अवग्रहेहावायधारणाः॥१.१५॥ तत्त्वार्थसूत्र

मतिज्ञानाचे चार टप्पे: अवग्रह, ईहा, अवाय आणि धारणा.

अवग्रह (प्रथम ग्रहण, प्राथमिक आकलन)):

एखाद्या पदार्थाचे दर्शन झाल्यानंतर पदार्थाच्या आकार विशेषाचे जे आद्यग्रहण होते.
विषय आणि विषयी (इंद्रिय) यांचा संयोग झाल्यानंतरचे प्राथमिक ग्रहण म्हणजे अवग्रह
दोन भेद: व्यंजनावग्रह आणि अर्थावग्रह (वेंजणअत्थअवग्गहभेदा हु हवंति पत्तपत्तत्थे।
कमसो ते वावरिदा, पढमं ण हि चक्खुमणसाणं॥३०७॥ गोम्मटसार जीवकांड)
व्यंजन (अव्यक्त वस्तू) चा फक्त अवग्रह होतो. चक्षु आणि मनाद्वारे व्यंजनावग्रह होत नाही (न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम्॥१.१९॥)
अर्थाचा (व्यक्त वस्तूचा) चे चारही टप्पे होतात (अवग्रह, ईहा, अवाय आणि धारणा होते)

ईहा (विशेष जाणण्याची इच्छा, जिज्ञासा/तर्क):

अवग्रह झालेल्या पदार्थाचे विशेष रूप जाणणे. जसे हा मनुष्य आहे.
विषय आणि इंद्रिय यांच्या संयोगानंतर अवग्रहाने वस्तू ग्रहण केल्यावर तिच्याबद्दल विशेष जाणण्याची आकांक्षा म्हणजे ईहा (विसयाणं विसईणं, संजोगाणंतरं हवे णियमा।
अवगहणाणं गहिदे, विसेसकंखा हवे इहा॥३०८॥ गोम्मटसार जीवकांड).

अवाय (निर्णय/निश्चय)

ईहा ज्ञान झाल्यानंतर निश्चयात्मक जे ज्ञान होते. जसे हा मनुष्यच आहे.

ईहेच्या साधनाने जेव्हा निश्चित निर्णय होतो तो अवाय (इहणकरणेण जदा, सुणिण्णओ होदि सो अवाओ दु। गोम्मटसार जीवकांड ३०९).

धारणा (स्मरणाचे कारण, स्मृतीमध्ये टिकवून ठेवणे))

अवाय ज्ञान झाल्यानंतर ते ज्ञान काही काळ न विसरणे, टिकून राहणे.
अवायाने निश्चित केलेल्या वस्तूचे कालांतराने स्मरण होण्याचे कारण म्हणजे धारणा (जीवकांड ३०९).
तीन अवस्था: टीकांनुसार धारणेचे अविच्युति (ज्ञान न तुटणे), वासना (संस्कार) आणि स्मृती असे तीन प्रकार सांगितले जातात.
संबंध: धारणेपासून स्मृती निर्माण होते; स्मृती हा परोक्ष प्रमाणाचा एक प्रकार मानला जातो.

मतिज्ञानाचे ३३६ भेद:

बहु बहुविहं च खिप्पाणिस्सिदणुत्तं धुवं च इदरं च।
तत्थेक्केक्के जादे, छत्तीसं तिसयभेदं तु॥३१०॥ गोम्मटसार जीवकांड

बहु, बहुविध, क्षिप्र, अनिःसृत, अनुक्त, ध्रुव आणि त्यांचे प्रतिपक्ष, अशा बारा प्रकारांमुळे मतिज्ञानाचे ३३६ भेद होतात.

जेव्हा अवग्रह, इह, अवाय आणि धारणा यांच्या विविध संयोगांना ६ इंद्रिये, बहु-बहुविध (अनेक प्रकारचे पर्याय) आणि इतर अर्थविषयक समानार्थी शब्दांशी गुणले जाते, तेव्हा मतिज्ञानाचे एकूण ३३६ विकल्प (प्रकार) दिसून येतात.

विषयांचे १२ प्रकार * ४ टप्पे * ६ माध्यमे (५ इंद्रिये + १ मन) = २८८ भेद
व्यंजनावग्रह (उर्वरित ४८ भेद)

विषयांचे १२ प्रकार * 1 टप्पा * ४ माध्यमे (चक्षु व मन सोडून) = ४८ भेद

एकूण भेद: २८८ + ४८ = ३३६

१. बहु आणि त्याचे प्रतिपक्ष 'एक'

बहु (अनेक / जास्त): जेव्हा ज्ञानरूपी विषयामध्ये अनेक पदार्थ किंवा अधिक प्रमाणात वस्तू एकत्र असतात आणि त्यांचे ज्ञान होते, तेव्हा त्याला 'बहु' म्हणतात (उदा. अनेक धान्याचे दाणे किंवा अनेक गाईंचा समूह एकाच वेळी पाहणे).
प्रतिपक्ष - एक: जेव्हा अनेक वस्तू नसून केवळ एकच वस्तू किंवा एकच पदार्थ असतो आणि त्याचे ज्ञान होते, त्याला 'एक' म्हणतात.

२. बहुविध आणि त्याचे प्रतिपक्ष 'एकविध'

बहुविध (अनेक प्रकारचे / विविध): जेव्हा समोर अनेक वेगवेगळ्या प्रकारच्या किंवा वैविध्यपूर्ण वस्तू असतात आणि त्यांचे ज्ञान होते, त्याला 'बहुविध' म्हणतात (उदा. वेगवेगळ्या रंगांचे व आकाराचे अनेक दागिने एकत्र पाहणे).
प्रतिपक्ष - एकविध: जेव्हा वस्तू अनेक प्रकारच्या नसून केवळ एकाच प्रकारच्या किंवा एकसारख्या असतात, तेव्हा त्याला 'एकविध' म्हणतात.

३. क्षिप्र आणि त्याचे प्रतिपक्ष 'अक्षिप्र'

क्षिप्र (जलद / वेगाने होणारे): जेव्हा एखाद्या वस्तूला पाहताच किंवा संपर्कात येताच अत्यंत वेगाने (क्षणार्धात) तिचे ज्ञान किंवा निर्णय होतो, तेव्हा त्याला 'क्षिप्र' ज्ञान म्हणतात.
प्रतिपक्ष - अक्षिप्र: ज्या ज्ञानप्राप्तीसाठी किंवा निर्णय घेण्यासाठी थोडा वेळ लागतो किंवा जे ज्ञान मंद गतीने होते, त्याला 'अक्षिप्र' (किंवा मंदी) म्हणतात.

४. अनिःसृत आणि त्याचे प्रतिपक्ष 'निःसृत'

अनिःसृत (अस्पष्ट / आतमध्ये किंवा झाकलेले): जो पदार्थ पूर्णपणे बाहेर आलेला नाही, झाकलेला आहे किंवा ज्याचा केवळ काही भाग किंवा अंधुक रूप दिसत आहे, त्याचे होणारे ज्ञान म्हणजे 'अनिःसृत' होय (उदा. गोणीत बंद असलेले धान्य पूर्ण बाहेर न आलेले असताना त्याचे ज्ञान होणे).
प्रतिपक्ष - निःसृत: जो पदार्थ पूर्णपणे उघडलेला आहे, बाहेर आलेला आहे किंवा स्पष्टपणे समोर दिसतो, त्याचे ज्ञान म्हणजे 'निःसृत' होय.

५. अनुक्त आणि त्याचे प्रतिपक्ष 'उक्त'

अनुक्त (न बोललेले / खुणेवरून किंवा संकेतावरून समजणारे): तोंडाने शब्द न उच्चारता किंवा कसल्याही स्पष्ट सांगण्याशिवाय केवळ हावभाव, खुणा, संकेत किंवा स्थितीवरून जो अर्थ समजतो, त्याला 'अनुक्त' ज्ञान म्हणतात (उदा. समोरच्या व्यक्तीने काही न बोलता केवळ डोळ्याने किंवा हाताने खुणावणे).
प्रतिपक्ष - उक्त: जे समोरच्या व्यक्तीने स्पष्टपणे शब्दरचनेसह तोंडाने बोलून किंवा सांगून समजवले आहे, त्याचे ज्ञान म्हणजे 'उक्त' होय.

६. ध्रुव आणि त्याचे प्रतिपक्ष 'अध्रुव'

ध्रुव (स्थिर / शाश्वत / निश्चित): ज्या ज्ञानामध्ये किंवा वस्तूममध्ये कोणताही बदल होत नाही, जी गोष्ट निश्चित, कायमस्वरूपी आणि खात्रीशीर असते, त्याच्या ज्ञानाला 'ध्रुव' म्हणतात.
प्रतिपक्ष - अध्रुव: जी गोष्ट किंवा अवस्था कायमस्वरूपी नसते, बदलत राहणारी असते किंवा ज्याच्याबद्दल अनिश्चितता असते, त्याच्या ज्ञानाला 'अध्रुव' म्हणतात.