सम्यग्ज्ञानाचे 3 दोष

जैन तत्त्वज्ञानानुसार सम्यग्ज्ञान शुद्ध राहण्यासाठी ते ३ दोषांपासून मुक्त असावे लागते.
ज्या ज्ञानात हे ३ दोष नसतात, त्यालाच 'निर्दोष सम्यग्ज्ञान' मानले जाते. हे ३ दोष खालीलप्रमाणे आहेत:

१. संशय दोष

व्याख्या: वस्तूचे किंवा तत्त्वाचे ज्ञान झाल्यानंतरही मन द्विधा अवस्थेत असणे.
स्वरूप: "हे असे आहे की तसे?" असा सतत विचार मनात येणे.
उदाहरण: दूरवरून दिसणाऱ्या दोरीला पाहून "हा साप आहे की दोरी?" असा संशय राहणे. तसेच "आत्मा खरोखर अमर आहे की नाही?" अशी साशंकता असणे म्हणजे संशय दोष.

२. विपर्यय दोष

व्याख्या: वस्तूचे मूळ स्वरूप सोडून त्याला पूर्णपणे उलटे किंवा चुकीचे समजणे.
स्वरूप: एका वस्तूची दुसऱ्याच वस्तूशी गल्लत करणे (भ्रांती होणे).
उदाहरण: दोरीला थेट 'सापच' समजणे, किंवा या जड शरीरालाच 'आत्मा' मानणे. हा अज्ञानाचा आणि मोहाचा अत्यंत गंभीर दोष आहे.

३. अनध्यवसाय दोष

व्याख्या: कोणत्याही स्पष्ट निष्कर्षाशिवाय अस्पष्ट, अनिश्चित किंवा उथळ ज्ञान असणे.
स्वरूप: "काहीतरी नक्कीच आहे, पण काय आहे ते माहित नाही" असे अज्ञानाचे किंवा निष्काळजीपणाचे ज्ञान.
उदाहरण: चालताना पायाखाली काहीतरी आले, पण ते पान आहे, लाकूड आहे की कोणता जीव आहे याकडे दुर्लक्ष करून "काहीतरी असेल" असा विचार करणे.

आगम ग्रंथ संदर्भ

संसयविमोह विब्भम, विवज्जियं अप्पपरसरूवस्स गहणं सम्मं णाणं; सायार-मणेयभेयं तु ॥42॥

पुढे: सम्यग्ज्ञानाची आठ अंग →