सम्यग्ज्ञान

वस्तू आणि आत्म्याचे खरे स्वरूप जसे आहे, तसेच संशयरहित आणि निर्दोषपणे जाणून घेणे म्हणजे सम्यक् ज्ञान.

"संशय-विपर्यय-अनध्यवसाय-रहितं गृहीत-अर्थ-निश्चयात्मकं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम्।"

(संशय, भ्रम आणि अनिश्चितता नसलेले, सत्याचा अचूक निश्चय करणारे ज्ञान म्हणजेच सम्यक् ज्ञान होय.)

सम्यक् ज्ञानाचे ५ भेद (प्रकार) जे प्रत्यक्ष व परोक्ष ज्ञानात विभागले जातात

परोक्ष ज्ञान: जे ज्ञान मिळवण्यासाठी डोळे, कान इत्यादी इंद्रिये आणि मनाची मध्यस्थी/गरज लागते. आपण सामान्य लोक जे ज्ञान घेतो (मति व श्रुत), ते सर्व 'परोक्ष' आहे.

मतिज्ञान: इंद्रिये आणि मनाच्या साहाय्याने होणारे सामान्य ज्ञान.
श्रुतज्ञान: शास्त्रांचे अध्ययन, गुरूंचा उपदेश आणि शब्दांच्या माध्यमातून होणारे मतिज्ञान पूर्वक विशेष ज्ञान.

प्रत्यक्ष ज्ञान: जे ज्ञान मिळवण्यासाठी कोणत्याही इंद्रियाची किंवा मनाची गरज नसते; आत्मा थेट वस्तूंचे/तत्त्वांचे ज्ञान करतो. साधनेच्या उच्च अवस्थेत हे अतींद्रिय ज्ञान प्रकट होते.

अवधिज्ञान: इंद्रिय व मनाच्या साहाय्याशिवाय, ठराविक मर्यादांपर्यंतच्या दूरच्या किंवा सूक्ष्म वस्तू थेट जाणण्याचे अतींद्रिय ज्ञान.
मनःपर्ययज्ञान: दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात चाललेले विचार स्पष्टपणे जाणण्याचे अतींद्रिय ज्ञान
केवलज्ञान: कर्मांचा पूर्ण क्षय झाल्यावर प्रकट होणारे अनंत, सर्वज्ञ आणि परिपूर्ण ज्ञान (तीर्थंकर/सिद्ध आत्म्यांचे ज्ञान)

सम्यक् ज्ञानाची ८ अंगे (गुण): जसे सम्यक् दर्शनाची ८ अंगे असतात, तसेच सम्यक् ज्ञान शुद्ध व निर्दोष राहण्यासाठी ८ अंगांचे पालन करावे लागते:

ज्ञान: शास्त्राचा अभ्यास योग्य पद्धतीने करणे.
वचन: शास्त्रातील श्लोक/मंत्र उच्चारताना शब्द आणि उच्चार शुद्ध असणे.
अर्थ: केवळ पाठांतर न करता शब्दांचा आणि गाथांचा योग्य अर्थ समजून घेणे.
उभयशब्द: (पाठ) आणि अर्थ (भाव) या दोघांचाही समन्वय साधणे.
कालावधान: योग्य वेळी आणि प्रसंगीच शास्त्राचे अध्ययन व चिंतन करणे.
विनय: ज्ञान देणारे गुरू, शास्त्र आणि ज्ञानी पुरुषांबद्दल अत्यंत आदर (विनय) बाळगणे.
बहुमान: ज्ञानाप्रती आणि ज्ञानी जीवांबद्दल मनापासून गौरव आणि उत्साह असणे.
अनिनह्वव: ज्यांच्याकडून ज्ञान शिकलो, त्यांचे नाव न लपवणे (कृतज्ञता बाळगणे).

सम्यक् ज्ञानातील ३ मुख्य दोष (ज्यांच्यापासून दूर राहावे):

संशय: "हे असे आहे की तसे?" अशी द्विधा मनःस्थिती असणे.विपर्यय:
उलटे किंवा चुकीचे ज्ञान (उदा. शरीरालाच आत्मा मानणे).
अनध्यवसाय: "काहीतरी असेल" असे अस्पष्ट किंवा अनिश्चित ज्ञान असणे.

प्रमाण आणि नय: ज्ञानाची दोन मुख्य साधने. जैन न्यायानुसार सत्याचे/वस्तूचे संपूर्ण ज्ञान मिळवण्यासाठी दोन साधनांचा वापर केला जातो:

प्रमाण: वस्तूचे तिच्या सर्व धर्मांसह (सगळ्या बाजूंनी) केलेले संपूर्ण ज्ञान म्हणजे 'प्रमाण'.
नय: एका वेळी वस्तूच्या केवळ एकाच पैलूचा/धर्माचा विचार करून केलेले ज्ञान म्हणजे 'नय'.

(उदा. एकाच व्यक्तीला कोणीतरी 'वडील' म्हणते, कोणी 'भाऊ' म्हणते, तर कोणी 'मुलगा' म्हणते. हे सर्व वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून (नयाने) सत्य आहे.)

आगम ग्रंथ संदर्भ

तत्त्वार्थसूत्र

नय

वस्तूच्या अनंत धर्मांपैकी एका धर्माला मुख्य करून, इतर धर्मांचा निषेध न करता, विशिष्ट अपेक्षेने जाणणे किंवा सांगणे म्हणजे नय. प्रमाण संपूर्ण वस्तू जाणते, तर नय तिचा एक अंश जाणतो.

निक्षेप

एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ होऊ शकतात; प्रसंगानुसार योग्य अर्थ ठरवण्यासाठी पदार्थाला नाम, स्थापना, द्रव्य किंवा भाव या चार प्रकारांत ठेवणे म्हणजे निक्षेप.

प्रमाण ज्ञान

प्रमाण म्हणजे वस्तूचे सम्यक् ज्ञान. मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय आणि केवल ही पाचही ज्ञाने प्रमाण आहेत; पहिली दोन परोक्ष आणि उरलेली तीन प्रत्यक्ष प्रमाण आहेत.