प्रमाण ज्ञान

वस्तूला जसे आहे तसे योग्य रीतीने जाणणारे सम्यग्ज्ञान म्हणजे प्रमाण. तत्त्वांचे ज्ञान प्रमाण आणि नय या दोन साधनांनी होते.

        प्रमाणनयैरधिगमः॥१.६॥ तत्त्वार्थसूत्र

        मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम्॥१.९॥ तत्त्वार्थसूत्र

पाच ज्ञाने सर्व प्रमाण: मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय आणि केवल या पाच ज्ञानांना सूत्रकार प्रमाण म्हणतात .

दोन प्रकार: पहिली दोन ज्ञाने (मति, श्रुत) परोक्ष प्रमाण आहेत आणि उरलेली तीन (अवधि, मनःपर्यय, केवल) प्रत्यक्ष प्रमाण आहेत (सूत्र १.११, १.१२).

प्रमाणाभास (कुज्ञान): 

        मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च॥१.३१॥ तत्त्वार्थसूत्र

मति, श्रुत आणि अवधि ही तीन ज्ञाने मिथ्यादृष्टीत विपरीत (अज्ञान) होतात; सत्-असत् यांतील भेद न कळल्यामुळे ते वेड्याच्या ज्ञानासारखे असते.

गुणस्थानाशी संबंध: 

        सण्णाणतिगं अविरदसम्मादी छट्ठगादि मणपज्जो।
        खीणकसायं जाव दु, केवलणाणं जिणे सिद्धे॥६८८॥ गोम्मटसार जीवकांड, गाथा

पहिले तीन सम्यग्ज्ञाने अविरत सम्यग्दृष्टीपासून; मनःपर्यय सहाव्या गुणस्थानापासून क्षीणकषायापर्यंत; केवलज्ञान जिन (सयोगी-अयोगी केवली) आणि सिद्ध यांना असते.

प्रमाणनयैरधिगमः॥१.६॥

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम्॥१.९॥

तत्प्रमाणे॥१.१०॥

आद्ये परोक्षम्॥१.११॥

प्रत्यक्षमन्यत्॥१.१२॥

मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम्॥१.१३॥

मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च॥१.३१॥

सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत्॥१.३२॥

जाणई तिकालविसए, दव्वगुणे पज्जए य बहुभेदे। पच्चक्खं च परोक्खं, अणेण णाणं ति णं बेंति॥२९९॥

सण्णाणतिगं अविरदसम्मादी छट्ठगादि मणपज्जो। खीणकसायं जाव दु, केवलणाणं जिणे सिद्धे॥६८८॥