अंगप्रविष्ट

तीर्थांकरांची वाणी ऐकून गणधरांनी द्वादशांगची रचना केलेले ज्ञान.

अर्थ (पारंपरिक): अंगप्रविष्ट म्हणजे तीर्थंकरांच्या उपदेशावरून गणधरांनी रचलेले बारा अंगांचे श्रुत. त्याला द्वादशांग म्हणतात.

क्रमअंगपदसंख्या (पारंपरिक)
१आचारांग
मुनींच्या आचाराचे वर्णन — समिती, गुप्ती, चर्या, आणि कसे चालावे, बसावे, बोलावे, आहार घ्यावे.
१८,०००
२सूत्रकृतांग
ज्ञानविनय, कल्प्य-अकल्प्य, धर्मक्रिया तसेच स्वसमय (जिनमत) आणि परसमय (अन्य मते) यांचे वर्णन.
३६,०००
३स्थानांग
एकापासून पुढे संख्येच्या क्रमाने पदार्थांचे वर्णन — उदा. जीव एक प्रकारचा, दोन प्रकारचा, तीन प्रकारचा इत्यादी.
४२,०००
४समवायांग
द्रव्य, क्षेत्र, काल आणि भाव यांच्या दृष्टीने पदार्थांमधील समानता (समवाय) यांचे वर्णन.
१,६४,०००
५व्याख्याप्रज्ञप्ती
गणधरांनी विचारलेल्या साठ हजार प्रश्नांचे आणि त्यांच्या उत्तरांचे वर्णन (उदा. जीव आहे की नाही?).
२,२८,०००
६ज्ञातृधर्मकथा
तीर्थंकरांची धर्मदेशना, गणधरांचे प्रश्न आणि अनेक धर्मकथा व आख्यानांचे वर्णन.
५,५६,०००
७उपासकाध्ययन
श्रावकांच्या (उपासकांच्या) व्रते, अकरा प्रतिमा, शील आणि आचाराचे वर्णन.
११,७०,०००
८अंतकृद्दशांग
प्रत्येक तीर्थंकराच्या काळात घोर उपसर्ग सहन करून संसाराचा अंत (मोक्ष) करणाऱ्या दहा-दहा मुनींचे वर्णन.
२३,२८,०००
९अनुत्तरोपपादिकदशांग
प्रत्येक तीर्थंकराच्या काळात उपसर्ग सहन करून पाच अनुत्तर विमानांत जन्मलेल्या दहा-दहा मुनींचे वर्णन.
९२,४४,०००
१०प्रश्नव्याकरण
प्रश्नांच्या आधारे नष्ट-मुष्टी, लाभ-अलाभ, सुख-दुःख इत्यादी जाणण्याचे आणि आक्षेपणी-विक्षेपणी इ. चार कथांचे वर्णन.
९३,१६,०००
११विपाकसूत्र
शुभ आणि अशुभ कर्मांच्या फळांचे (विपाकाचे) तीव्र-मंद भेदांसह वर्णन.
१,८४,००,०००
१२दृष्टिवाद
३६३ मिथ्या मतांचे निराकरण; परिकर्म, सूत्र, प्रथमानुयोग, पूर्वगत आणि चूलिका असे पाच भेद — चौदा पूर्वे यातील 'पूर्वगत' भागात येतात.
१,०८,६८,५६,००५

एकूण: बारा अंगांच्या पदांची एकूण संख्या १,१२,८३,५८,००५ आहे (जीवकांड ३५०). 

दृष्टिवादाचे पाच भाग: परिकर्म, सूत्र, प्रथमानुयोग, पूर्वगत आणि चूलिका (जीवकांड ३६१, ३६२).

चौदा पूर्वे: पूर्व म्हणजे दृष्टिवाद अंगाच्या पूर्वगत भागातील चौदा विशाल ग्रंथ; त्यांत मिळून १९५ वस्तू आणि ३,९०० प्राभृत आहेत.

क्रमपूर्ववस्तूपदे (पारंपरिक)
१उत्पाद
द्रव्यांच्या उत्पाद, व्यय आणि ध्रौव्य (उत्पत्ती, नाश आणि स्थिरता) यांचे वर्णन.
१०१ कोटी
२अग्रायणी
सर्व अंगांचा अग्र (मुख्य) भाग — सुनय-दुर्नय, पंचास्तिकाय, सहा द्रव्ये आणि सात तत्त्वे यांचे वर्णन.
१४९६ लाख
३वीर्यानुप्रवाद
आत्मा, पर आणि दोघांचे वीर्य (शक्ती) तसेच क्षेत्र, काल, तप इत्यादींच्या सामर्थ्याचे वर्णन.
८७० लाख
४अस्तिनास्तिप्रवाद
स्वचतुष्टयाने वस्तूचे अस्तित्व आणि परचतुष्टयाने नास्तित्व — सप्तभंगी (स्याद्वाद) पद्धतीचे वर्णन.
१८६० लाख
५ज्ञानप्रवाद
पाच ज्ञाने (मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय, केवल) आणि तीन अज्ञाने यांचे स्वरूप, भेद आणि विषय.
१२९९,९९,९९९
६सत्यप्रवाद
वचनगुप्ती, वाणीचे प्रकार, बोलणारे जीव आणि दहा प्रकारच्या सत्य-असत्य वचनांचे वर्णन.
१२१ कोटी ६
७आत्मप्रवाद
आत्म्याचे स्वरूप — तो जीव, कर्ता, भोक्ता, ज्ञाता इत्यादी कसा आहे याचे विविध नयांनी वर्णन.
१६२६ कोटी
८कर्मप्रवाद
कर्मांचे बंध, उदय, उदीरणा, उपशम आणि निर्जरा तसेच त्यांच्या प्रकृती-स्थिती यांचे वर्णन.
२०१ कोटी ८० लाख
९प्रत्याख्यान
काय त्यागावे आणि कसे — प्रत्याख्यान, नियम, उपवास, व्रत आणि प्रायश्चित्त यांचे वर्णन.
३०८४ लाख
१०विद्यानुवाद
सातशे अल्पविद्या, पाचशे महाविद्या आणि अष्टांग निमित्तज्ञान यांचे वर्णन.
१५१ कोटी १० लाख
११कल्याणवाद
तीर्थंकरांचे पंचकल्याणक, त्यांची कारणे (सोळा कारण भावना) आणि सूर्य-चंद्र-ग्रह-नक्षत्रांचे शुभाशुभ फल यांचे वर्णन.
१०२६ कोटी
१२प्राणावाय
आयुर्वेद — शरीरचिकित्सा, प्राणवायू (श्वासोच्छ्वास) आणि दहा प्राणांचे वर्णन.
१०१३ कोटी
१३क्रियाविशाल
संगीत, छंद, अलंकार, बहात्तर कला, तसेच नित्य-नैमित्तिक धार्मिक क्रियांचे वर्णन.
१०९ कोटी
१४लोकबिंदुसार
तीन लोकांचे स्वरूप, गणिताचे प्रकार आणि मोक्षाचे स्वरूप व त्याच्या प्राप्तीचे उपाय यांचे वर्णन.
१०१२ कोटी ५० लाख

एकूण पदे (पारंपरिक): चौदा पूर्वांची एकूण पदसंख्या ९५ कोटी ५० लाख ५ आहे.

आगम ग्रंथ संदर्भ

पज्जायक्खरपदसंघादं पडिवत्तियाणिजोगं च। दुगवारपाहुडं च य, पाहुडयं वत्थु पुव्वं च॥३१७॥ श्रुतज्ञानाचे दहा मूळ भेद: पर्याय, अक्षर, पद, संघात, प्रतिपत्ती, अनुयोग, प्राभृतप्राभृत, प्राभृत, वस्तु आणि पूर्व; प्रत्येकाचा समास मिळून वीस भेद होतात.

गोम्मटसार जीवकांड

बारुत्तरसयकोडी, तेसीदी तह य होंति लक्खाणं। अट्ठावण्णसहस्सा पंचेव पदाणि अंगाणं॥३५०॥ बारा अंगांच्या पदांची एकूण संख्या १,१२,८३,५८,००५ (एकशे बारा कोटी, त्र्याऐंशी लाख, अठ्ठावन्न हजार, पाच) आहे.

गोम्मटसार जीवकांड

चंदरविजंबुदीवयदीवसमुद्दयवियाहपण्णत्ती। परियम्मं पचविहं सुत्तं पढमाणिजोगमदो॥३६१॥ दृष्टिवादाचा परिकर्म पाच प्रकारचा आहे: चंद्रप्रज्ञप्ती, सूर्यप्रज्ञप्ती, जंबुद्वीपप्रज्ञप्ती, द्वीपसागरप्रज्ञप्ती आणि व्याख्याप्रज्ञप्ती; त्यानंतर सूत्र आणि प्रथमानुयोग.

गोम्मटसार जीवकांड

पुव्वं जलथलमाया आगासयरूवगयमिमा पंच। भेदा हु चूलियाए तेसु पमाणं इणं कमसो॥३६२॥ पूर्वगतानंतर चूलिकेचे पाच भेद: जलगता, स्थलगता, मायागता, आकाशगता आणि रूपगता.

गोम्मटसार जीवकांड

संबंधित संकल्पना

श्रुतज्ञानअंगपूर्वअंगबाह्य
पुढे: सम्यग्ज्ञानाचे 3 दोष →
📝 नवीनतम प्रश्नमंजुषा: दीपावली विशेष प्रश्नमंजुषा – भगवान महावीर निर्वाणसोडवा →
🏠मुख्य पान📿जिनवाणी⛰️तीर्थक्षेत्र📖आगम🧘तत्त्वज्ञान