निश्चय नय

१. गुण आणि गुणी तसेच पर्याय-पर्यायी आदींमध्ये भेद न करता, जो नय वस्तूला ग्रहण करतो तो निश्चय नय आहे.

निश्चय नयाचे हेतू द्रव्यार्थिक नय आहे.

२. निश्चय नय जीवाच्या मूळ स्वभावाचे वर्णन करतो.

स्वद्रव्याश्रित गुण-पर्यायांना स्वद्रव्यरूपाने संबोधणे.

स्वरूप: निश्चय नय वस्तूला दुसऱ्या कोणत्याही द्रव्याच्या संयोगाशिवाय, तिच्या स्वतःच्या स्वभावाने, गुण-गुणीचा भेद न करता पाहतो. समयसारात (गाथा ११) याला भूतार्थ (यथार्थ) म्हटले आहे.

दोन प्रकार: शुद्ध निश्चय नय — आत्म्याला कर्माच्या उपाधीपासून पूर्णपणे भिन्न, केवळ शुद्ध ज्ञान-दर्शन स्वरूप पाहतो (उदा. "आत्मा केवलज्ञानस्वरूप आहे"). अशुद्ध निश्चय नय — आत्म्याच्या रागादी विभाव भावांना आत्म्याचेच परिणाम म्हणून पाहतो (उदा. "आत्मा रागादी भावांचा कर्ता आहे"), कारण ते भाव अन्य कोणत्याही द्रव्यात होत नाहीत.

दृष्टांत: गढूळ पाण्याकडे पाहताना पाण्याचा मूळ स्वभाव स्वच्छच आहे हे जाणणे — हा निश्चय दृष्टिकोन. चिखल हा पाण्याचा स्वभाव नाही, संयोग आहे.

साधनेत उपयोग: "मी एक, शुद्ध, ज्ञानदर्शनमय आत्मा आहे" (नियमसार १०२) — या निश्चय दृष्टीचा आश्रय घेतल्यानेच भेदविज्ञान आणि सम्यग्दर्शन होते.

स्वाश्रित: निश्चय: ।

ववहारोऽभूदत्थो भूदत्थो देसिदो दु सुद्धणओ। भूदत्थमस्सिदो खलु सम्माइट्ठी हवदि जीवो॥११॥ व्यवहार नय अभूतार्थ आहे आणि शुद्ध (निश्चय) नय भूतार्थ आहे; भूतार्थाचा आश्रय घेणारा जीव सम्यग्दृष्टी होतो.

एगो मे सासदो अप्पा णाणदंसणलक्खणो। सेसा मे बाहिरा भावा सव्वे संजोगलक्खणा॥१०२॥ ज्ञान-दर्शन लक्षण असलेला एक शाश्वत आत्माच माझा आहे; बाकी सर्व भाव बाह्य आणि संयोगजन्य आहेत.