गुप्ती धर्म

• मनोगुप्ती: मनात येणारे अशुभ, हिंसक, विषयांचे आणि चंचल विचार पूर्णपणे थांबवून मनाला आत्मचिंतन किंवा निज-स्वरूपात स्थिर करणे.

• वचनगुप्ती: निरर्थक, असत्य, कटू किंवा हिंसक बोलणे बंद करणे आणि मौन धारण करून वागण्या-बोलण्यावर पूर्ण नियंत्रण ठेवणे.
• कायगुप्ती: शरीराची नको असलेली, अनावश्‍यक किंवा हिंसक हालचाल रोखणे आणि ध्यान किंवा पद्मासन/खड्गासन यांसारख्या पवित्र मुद्रेत शरीराला स्थिर ठेवणे.

• समिती (प्रवृत्ती रूप): जेव्हा साधू किंवा श्रावक धर्माचरणासाठी किंवा आवश्यक दैनंदिन क्रियांसाठी चालतात, बोलतात किंवा आहार घेतात, तेव्हा त्यांनी अत्यंत काळजीपूर्वक आणि सावधगिरीने प्रवृत्त होणे म्हणजेच समिती होय (उदा. पाहून चालणे - ईर्या समिती).
• गुप्ती (निवृत्ती रूप): जेव्हा मन, वचन आणि शरीराची प्रवृत्ती पूर्णपणे थांबवून त्यांना अचल/शांत केले जाते, तेव्हा त्याला गुप्ती म्हणतात.
• सोप्या शब्दात: समिती म्हणजे योग्य मार्गाने काळजीपूर्वक क्रिया करणे आणि गुप्ती म्हणजे क्रिया पूर्णपणे रोखून आत्म्यात लीन होणे.

• कर्म संवर: आत्म्याकडे येणाऱ्या कर्मांचा सर्वात मोठा रस्ता मन-वचन-कायेची चंचलता (योग) हाच असतो. गुप्ती धारण केल्याने योगाची चंचलता थांबते आणि कर्मांचा आस्रव पूर्णपणे रोखला जातो.
• ध्यान सिद्धी: मनोगुप्तीशिवाय आत्मध्यान शक्य नाही. मनाचे विचार थांबल्याशिवाय केवलज्ञानाची प्राप्ती होऊ शकत नाही.
• मानसिक शांतता: व्यवहारातही मनावर, जिभेवर आणि शरीरावर संयम ठेवल्याने सर्व प्रकारच्या चिंतातून आणि वादांमधून मुक्ती मिळते.

सम्यग्मनोवाक्कायगुप्तिः॥" -- तत्त्वार्थ सूत्र (९/३)

संसारकारणभ्यो मनोवाक्कायानां निग्रहः गुप्तिः। -- सर्वार्थसिद्धि

असुहादो विणिउत्ती सुहे पउत्ती य कारणं जोगे। मणवयकायगुत्तीओ वयणं चेदि समिदी ओ॥ -- द्रव्यसंग्रह (गाथा ३५)