संवर
आस्रवनिरोधः संवरः॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (९/१)
अर्थ: कर्माच्या येणाऱ्या ओघाला (आस्रवाला) रोखणे म्हणजेच 'संवर' होय.
संसारहेतुत्वाद आस्रवो जलौघवच्छिद्रस्य तरण्डस्य, तन्निरोधः संवरः।-- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: जसे छिद्र बंद केल्यावर नावेत पाणी येत नाही, तसेच कर्मांचे आगमन थांबवणे म्हणजेच संवर होय.
जेण कडेण दु चेदा मणेण वयणेण कायचेट्ठेण।**
ण कुणइ आसवदोहं सो णाणि संवरो होइ॥ -- द्रव्यसंग्रह (गाथा ३४)
अर्थ: ज्ञानी जीव ज्या भावांद्वारे मन, वचन आणि कायेच्या अशुभ प्रवृत्ती रोखून आस्रव होऊ देत नाही, त्याला भाव संवर म्हणतात.
- भाव संवर (आंतरिक अवस्था): आत्म्यामधील ते वीतरागी, शुद्ध आणि शुभ परिणाम, ज्यांच्यामुळे नवीन कर्मांच्या आगमनाला आळा बसतो. (हा जीवाची आत्मिक विशुद्धी दर्शवतो).
- द्रव्य संवर (पौद्गलिक अवस्था): भाव संवराच्या प्रभावाने आत्म्याकडे येणाऱ्या कर्मांच्या पुद्गल परमाणुंचा प्रत्यक्ष रोखला जाणे किंवा अटकाव होणे.
अर्थ: गुप्ती, समिती, दशलक्षण धर्म, १२ अनुप्रेक्षा (भावना), २२ परीषहजय आणि चारित्र्य यांच्याद्वारे संवर होतो.
- पाच समित्या (सावधगिरी):
- इर्र (चालताना काळजी घेणे)
- भाषा (विचारपूर्वक बोलणे)
- इशान (भिक्षा किंवा अन्न स्वीकारताना सावधगिरी बाळगणे)
- आदन-निचेपन (वस्तू ठेवताना किंवा उचलताना सावधगिरी बाळगणे)
- उत्सर्ग (मूत्र आणि मलत्याग करताना सावधगिरी बाळगणे)
- तीन गुप्ती (नियंत्रण):
- मनोगुप्ती (मनावर नियंत्रण)
- चनगुप्ती (वाणीवर नियंत्रण)
- कायगुप्ती (शारीरिक कार्यांवर नियंत्रण)
- दहा धर्म (उत्तम गुण):
- क्षमा
- सौम्यता
- विनय
- स्वच्छता
- सत्य
- आत्मसंयम
- तपस्या
- त्याग
- अनासक्ती
- ब्रह्मचर्य
- बारा भावना /चिंतन : (जगाची अनित्यता एकाकीपणा इत्यादींवर चिंतन)
- बावीस परिशह: थंडी, उष्णता, भूक, तहान इत्यादी शारीरिक त्रासांप्रति समभाव. सहन करणे.
- पाच चारित्र/आचरण: सामयिक, छेदोप्तस्थापन, परिहरविशुद्धी, सूक्ष्म-संप्रदाय आणि यथाख्यात यांसारखी सम्यक आचरण.
आगम ग्रंथ संदर्भ
आस्त्राव निरोधः संवरः
तत्त्वार्थसूत्रसंसारहेतुत्वाद आस्रवो जलौघवच्छिद्रस्य तरण्डस्य, तन्निरोधः संवरः।-- सर्वार्थसिद्धि
सर्वार्थसिद्धिजेण कडेण दु चेदा मणेण वयणेण कायचेट्ठेण।** ण कुणइ आसवदोहं सो णाणि संवरो होइ॥ (गाथा ३४)
द्रव्यसंग्रहस गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः॥ (९/२)
तत्त्वार्थसूत्रसंबंधित विषय
गुप्ती धर्म
मन, वचन आणि कायेच्या सर्व भटकंतीला पूर्ण विराम देऊन स्वतःच्या अंतरात्म्यात गुप्त होणे (स्थिर होणे) म्हणजेच गुप्ती धर्म होय. दिगंबर मुनी भगवंत या ३ गुप्त्यांचे पूर्ण महाव्रतांसोबत निर्दोष पालन करतात.
समिति
गृहस्थ जीवन असो वा मुनी जीवन, दैनंदिन व्यवहार करताना कोणाच्याही हातून सूक्ष्म किंवा स्थूल हिंसा होऊ नये म्हणून पूर्ण विवेकाने आणि जागरूकतेने क्रिया करणे म्हणजेच समिती होय.
(दस/दश) धर्म
दश धर्म म्हणजे आत्म्याचे अंगभूत, मूळ आणि स्वभाविक गुण आहेत. कर्मांच्या प्रभावामुळे आत्म्यात उत्पन्न होणाऱ्या विकारांचा नाश करून स्वतःच्या मूळ स्वभावात लीन होणे
बारा भावना किंवा अनुप्रेक्षा
'अनुप्रेक्षा' म्हणजे तत्त्वांचे आणि जगाच्या स्वरूपाचे पुन्हा पुन्हा केलेले चिंतन. आत्मशुद्धी, वैराग्य आणि धर्मध्यानासाठी १२ अनुप्रेक्षांना (ज्यांना 'बारा भावना' असेही म्हणतात) अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.
परिषह जय
शांत चित्ताने निर्जरा हेतू परिषह सहन करणे
चारित्र
शुद्ध उपयोग लक्षणात्मक निश्चय रत्नत्रयमयी परिणतिरूप आत्मस्वरूप में जो आचरण या स्थिति, सो चारित्र है । यह तारतम्य भेद से पाँच प्रकार का है ।