द्रव्य निक्षेप

१. जी शक्ती शक्तिरूपाने-लब्धिरूपाने विद्यमान असते पण उपयोगरूपाने प्रगट नसते. तिचा वर्तमानकाळी सद्भाव मानून लोकव्यवहार करणे.

२. द्रव्य निक्षेप व्यक्ती अथवा वस्तूच्या अतीत आणि अनागतकालीन पर्यायांना ग्रहण करतो. द्रव्य निक्षेपाच्या स्वरूपाशी जोडलेला एक पक्ष आणखी आहे, तो म्हणजे-अनुपयोग. ज्ञात्याची अनुपयुक्त अवस्था देखील द्रव्य निक्षेप म्हणवली जाते. भविष्यात जो राजा होणार आहे अथवा राज्य संचालनाच्या दायित्वातून जो मुक्त झाला आहे.

उदाहरण:
वैद्यकी सोडून दिली तरी त्याला वैद्य म्हणणे, राजपुत्राला राजा म्हणणे.

सोपे स्पष्टीकरण: जो पूर्वी त्या अवस्थेत होता किंवा भविष्यात त्या अवस्थेत येणार आहे, पण आत्ता त्या अवस्थेत नाही, त्याला त्या नावाने संबोधणे म्हणजे द्रव्य निक्षेप.

दृष्टांत: दीक्षा घेण्यापूर्वी राजकुमार वर्धमानांना "भगवान महावीर" म्हणणे (भावी अवस्थेच्या अपेक्षेने); निवृत्त झालेल्या न्यायाधीशांना "न्यायाधीश साहेब" म्हणणे (भूत अवस्थेच्या अपेक्षेने); युवराजाला "राजा" म्हणणे.

आगम आणि नोआगम: आगम द्रव्य निक्षेप — एखादे शास्त्र जाणणारा पण आत्ता त्यात उपयोग (लक्ष) नसलेला व्यक्ती, जसे जीवतत्त्व जाणणारा पण आत्ता इतर काम करत असलेला विद्वान. नोआगम द्रव्य निक्षेप — याचे ज्ञायक शरीर (त्या ज्ञात्याचे भूत, वर्तमान किंवा भावी शरीर), भावी (भविष्यात तो होणारा जीव) आणि तद्व्यतिरिक्त (कर्म, नोकर्म इ.) असे भेद आहेत.

साधनेत संदेश: "आपण सर्व भावी सिद्ध आहोत" — हे द्रव्य निक्षेपाचे कथन आहे. प्रत्येक भव्य जीवात सिद्ध होण्याची शक्ती आहे; पुरुषार्थाने ती भाव रूपात प्रकट करायची आहे.

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥१.५॥ नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव या चार प्रकारांनी त्या (जीवादी तत्त्वांचा आणि सम्यग्दर्शनादींचा) न्यास म्हणजे निक्षेप होतो.