नाम निक्षेप

1. गुण-जाती-स्वभाव याची अपेक्षा न करता केवळ लोकव्यवहार चालण्यासाठी एकाद्या पदार्थाचे काहीतरी नांव ठेवणे.

2. ज्या वस्तूमध्ये जे गुण नाहीत त्यांना त्या नावाने सांगणे, त्यास नाम निक्षेप म्हणतात. जसे एखाद्याने आपल्या मुलाचे नाव ऋषभदेव ठेवले. त्याच्यामध्ये जरी ऋषभदेव तीर्थंकराचे गुण नाहीत, तरीही केवळ व्यवहारासाठी ते नाव ठेवले आहे, म्हणून त्यास ऋषभदेवाचा नामनिक्षेप म्हणतात.

उदाहरण:
एखाद्याचे नांव महावीर ठेवणे.

स्वरूप: नाम निक्षेप हा व्यवहाराचा पहिला आधार आहे. या निक्षेपात नावाचा अर्थ आणि त्या पदार्थाचे गुण यांचा संबंध आवश्यक नसतो — नाव केवळ ओळखीसाठी असते.

दृष्टांत: एखाद्या गरीब माणसाचे नाव "लक्ष्मीपती" किंवा अंध व्यक्तीचे नाव "नयनसुख" असू शकते. नावात असलेले गुण त्याच्यात नसले तरी व्यवहारात ते नाव चालते.

महत्त्व: भगवंतांचे नाव घेणे (नामस्मरण, जाप) याचे महत्त्व असे आहे की नावाद्वारे ज्या भगवंतांचे ते नाव आहे त्यांच्या गुणांचे स्मरण होते. पण केवळ "जैन" किंवा "महावीर" नाव असल्याने कोणी ते गुण प्राप्त करत नाही — त्यासाठी भाव निक्षेपापर्यंत पोहोचावे लागते.

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥१.५॥ नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव या चार प्रकारांनी त्या (जीवादी तत्त्वांचा आणि सम्यग्दर्शनादींचा) न्यास म्हणजे निक्षेप होतो.