अनित्य (अध्रुव) भावना

जे जे उत्पन्न होते ते नियमाने नष्ट होते; द्रव्यदृष्ट्या आत्मा नित्य असला तरी त्याचे पर्याय (अवस्था) प्रतिक्षणी बदलत असतात. शरीर, यौवन, संपत्ती, सत्ता, कीर्ती — हे सर्व पाण्यावरील बुडबुड्याप्रमाणे क्षणिक आहे. या नश्वर संयोगांमध्ये मोह ठेवून जीव मिथ्या सुखाच्या मागे धावतो आणि खरा आनंद विसरतो. या अनुप्रेक्षेच्या सतत अभ्यासाने शाश्वत काय आणि अशाश्वत काय, याचा विवेक जागृत होतो व वैराग्य दृढ होते.

शास्त्रीय दृष्टी: जैन दर्शनानुसार प्रत्येक वस्तू उत्पाद-व्यय-ध्रौव्य युक्त आहे (तत्त्वार्थसूत्र ५.३०). बदलतात ते पर्याय; द्रव्य कायम राहते. म्हणून अनित्य भावना निराशावाद नाही — ती "बदलणारे काय आणि न बदलणारे काय" हा विवेक शिकवते. शरीर, संपत्ती, नाती हे संयोग आहेत, म्हणून त्यांचा वियोग निश्चित आहे; ज्ञान-दर्शन स्वभावी आत्मा मात्र नित्य आहे.

दृष्टांत: आदिपुराणानुसार राजा ऋषभदेवांच्या दरबारात नृत्य करताना अप्सरा नीलांजना हिचे आयुष्य क्षणात संपले. हे पाहून ऋषभदेवांना संसाराच्या क्षणभंगुरतेचे तीव्र भान झाले, बारा भावनांचे चिंतन करत त्यांना वैराग्य झाले आणि त्यांनी दीक्षा घेतली.

चिंतन कसे करावे: "हे शरीर, हे घर, ही माणसे, हे पद — काल नव्हते, उद्या राहणार नाहीत. पण हे सर्व जाणणारा मी — तो प्रत्येक अवस्थेत तसाच आहे." सकाळी किंवा सामायिकात काही क्षण असे चिंतन केल्याने मन हलके होते.

फल: प्रिय वस्तूच्या वियोगाचे दुःख कमी होते, मिळालेल्या गोष्टींचा गर्व होत नाही, आसक्ती सैल होते आणि नित्य आत्म्याकडे लक्ष वळते. ही भावना वैराग्याचा पाया आहे.

उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्॥५.३०॥ जे सत् आहे ते उत्पाद, व्यय आणि ध्रौव्य यांनी युक्त असते — पर्याय उत्पन्न होतात व नष्ट होतात, द्रव्य मात्र टिकून राहते.

जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम्॥७.१२॥ संवेग आणि वैराग्य वाढवण्यासाठी जगाच्या व शरीराच्या स्वभावाचे चिंतन करावे.

राजा राणा छत्रपति, हाथिन के असवार। मरना सबको एक दिन, अपनी अपनी बार॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)