एकत्व भावना

निश्चयनयाने हा आत्मा एकच, अद्वितीय, ज्ञान-दर्शन-आनंदस्वरूप आहे. देह, कुटुंब, धन ही सर्व संयोगरूप असून आत्म्यापासून सर्वस्वी भिन्न आहेत. मृत्युसमयी हा जीव एकटाच परलोकी प्रयाण करतो; तेथे पुत्र, मित्र वा धन यांतील काहीही त्याच्यासोबत जात नाही. रोगपीडेतही अंतिमतः स्वतःचा शुद्ध आत्माच त्याचा सहायक ठरतो. या एकत्वाचे सतत चिंतन केल्याने ममत्वबुद्धी कमी होते व आत्मबल वाढते.

शास्त्रीय दृष्टी: आचार्य कुन्दकुन्द नियमसारात (गाथा १०२) सांगतात — ज्ञान-दर्शन स्वभावी एक शाश्वत आत्माच माझा आहे, बाकी सर्व संयोगजन्य आहे. जीव एकटाच जन्मतो, एकटाच मरतो, एकटाच कर्म बांधतो आणि एकटाच त्याचे फळ भोगतो; आणि एकटाच मोक्षही प्राप्त करतो.

दृष्टांत: कुटुंबासाठी कोणी अन्यायाने धन कमावले तर ते धन सर्वजण वाटून घेतात, पण त्या पापाचे फळ मात्र कमावणाऱ्यालाच भोगावे लागते. स्मशानापर्यंत लोक सोबत येतात, पुढचा प्रवास जीवाला एकट्यानेच करावा लागतो.

चिंतन कसे करावे: "माझ्या सुख-दुःखाचा कर्ता आणि भोक्ता मीच आहे. इतरांना दोष देण्यापेक्षा मी माझे भाव सुधारावे."

फल: इतरांवरील राग-द्वेष कमी होतो, स्वावलंबन वाढते, आणि "मोक्षमार्गावर मलाच चालायचे आहे" ही जबाबदारी जाणवते. एकटेपणाची भीती न राहता एकत्वात शांती मिळते.

एगो मे सासदो अप्पा णाणदंसणलक्खणो। सेसा मे बाहिरा भावा सव्वे संजोगलक्खणा॥१०२॥ ज्ञान-दर्शन लक्षण असलेला माझा एक शाश्वत आत्माच माझा आहे; बाकी सर्व भाव बाह्य असून संयोगाने आलेले आहेत.

आप अकेला अवतरे, मरे अकेला होय। यूं कबहूं इस जीव को, साथी सगा न कोय॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)