द्रव्यार्थिक व्यवहार नय

1. संग्रह नयाचा विषय जो द्रव्य आहे, तो जीव अजीवाची अपेक्षा न करता व्यवहार करवण्यास असमर्थ आहे, म्हणून जीव द्रव्य आहे आणि अजीव द्रव्य आहे, अशा प्रकारच्या व्यवहाराचा आश्रय घेतला जातो. जीव द्रव्य आणि अजीव द्रव्य देखील जोपर्यंत संग्रहनयाचे विषय राहतात तोपर्यंत ते व्यवहार करवण्यास असमर्थ आहेत, म्हणून व्यवहाराने जीव द्रव्याचे देव, नारकी आदी रूप आणि अजीव द्रव्याचे घटादी रूप भेदांचा आश्रय घेतला जातो. अशा प्रकारे या नयाची प्रवृत्ती तेथपर्यंत होते जेथपर्यंत वस्तूमध्ये पुन्हा कोणता विभाग करणे संभव राहत नाही.

2. संग्रह नयाने संगृहीत केलेल्या पदार्थांचे विधिपूर्वक भेद करणे.

स्वरूप: संग्रह नयाने "सत्" किंवा "द्रव्य" असे सामान्य ज्ञान होते, पण केवळ त्याने व्यवहार चालत नाही. म्हणून व्यवहार नय त्यांचे क्रमाने भेद करतो — हा भेद करण्याचा क्रम शेवटच्या (आणखी विभागता न येणाऱ्या) भेदापर्यंत चालतो.

दृष्टांत: सत् → द्रव्य आणि पर्याय; द्रव्य → जीव आणि अजीव; जीव → संसारी आणि मुक्त; संसारी → त्रस आणि स्थावर... असे भेद करत जाणे. "औषध आणा" एवढ्याने काम होत नाही; कोणते औषध हे सांगावे लागते — हा व्यवहार नय आहे.

टीप: हा सात नयांपैकी द्रव्यार्थिक "व्यवहार नय" आहे. अध्यात्म ग्रंथांतील (समयसार इ.) निश्चयाच्या विरुद्ध असलेला "व्यवहार नय" हा वेगळा अर्थ आहे — त्याचे वर्णन निश्चय-व्यवहार विभागात दिले आहे.

संग्रहनयाक्षिप्तानां विधीपुर्वकं अवहरणं भेदकरणं व्यवहारः ।

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः॥१.३३॥ नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे सात नय आहेत.